Co dzieje się z byłą liderką Mjanmy, Aung San Suu Kyi, i czy jej nieobecność wpływa na wybory?

Pierwsza z trzech faz głosowania w Mjanmie dobiegła końca w wyborach powszechnie uznawanych za „fikcyjne", w których rozwiązano główne partie polityczne, a ich liderów uwięziono.

Prawie pięć lat po przejęciu władzy w wyniku zamachu stanu, który wywołał powszechny sprzeciw i doprowadził do wojny domowej, rząd wojskowy przeprowadza etapowe wybory.

Obserwatorzy twierdzą, że w ten sposób junta, wspierana przez Chiny, próbuje zalegalizować swoją władzę, szukając wyjścia z wyniszczającego impasu.

Głosowanie odbywa się w trzech turach w 265 z 330 okręgów wyborczych; pozostałe uznano za zbyt niestabilne. Szacuje się, że nawet połowa kraju nie weźmie udziału w głosowaniu z powodu trwającej wojny domowej. Wyniki spodziewane są pod koniec stycznia.

Sześć partii, w tym wspierana przez wojsko Partia Solidarności i Rozwoju Unii, wystawia kandydatów w całym kraju, podczas gdy kolejne 51 partii oraz kandydaci niezależni rywalizują jedynie na poziomie stanowym lub regionalnym.

Około 40 partii, w tym Narodowa Liga na rzecz Demokracji Aung San Suu Kyi, która odniosła miażdżące zwycięstwa w 2015 i 2020 roku, zostało zdelegalizowanych.

Aung San Suu Kyi była ostatni raz widziana publicznie ponad cztery lata temu.

Niegdyś podziwiana przez międzynarodowych przywódców i aktywistów jako laureatka Pokojowej Nagrody Nobla oraz prodemokratyczna liderka opozycji w Mjanmie.

Jednak po wejściu do rządu spotkała się z krytyką za obronę działań armii przeciwko cywilom z mniejszości etnicznej Rohingja.

Do jej działań należało m.in. prowadzenie postępowania obronnego Mjanmy w Międzynarodowym Trybunale Sprawiedliwości w Hadze w 2019 r.

Suu Kyi została następnie obalona w wyniku wojskowego zamachu stanu w lutym 2021 r.

Stanęła przed sądem w Mjanmie, po czym skazano ją na 33 lata więzienia, karę tę później zmniejszono do 27 lat. W rezultacie nie może ona wziąć udziału w wyborach zaplanowanych na 28 grudnia.

Suu Kyi stała na czele Narodowej Ligi na rzecz Demokracji (NLD), która wygrała wybory w 2015 r. Partia została rozwiązana po odmowie ponownej rejestracji do wyborów.

Zarzuty wobec Suu Kyi obejmowały naruszenie ustawy o tajemnicach państwowych, podżeganie do nieposłuszeństwa, złamanie restrykcji dotyczących Covid-19 oraz nielegalny import krótkofalówek.

W tym miesiącu jej syn, Kim Aris, powiedział, że nie wie, czy jego 80-letnia matka wciąż żyje. Następnego dnia junta Mjanmy przesłała BBC oświadczenie, twierdząc, że polityczka „jest w dobrym zdrowiu".

Czy ma ona nadal poparcie w kraju?

Międzynarodowe poparcie dla Aung San Suu Kyi mogło osłabnąć na świecie, ale BBC znalazło osoby w stolicy Mjanmy, Rangunie, które wciąż ją mocno wspierają.

„Nie interesują mnie te wybory bez Amay Su (Matki Suu)" – mówi 56-letni sprzedawca uliczny, który głosował na NLD w 2020 roku. „Jeśli jej nie będzie, [junta] wygra".

Taguu, 23-latek, który został uwolniony w 2023 r. po uwięzieniu za protest przeciwko zamachowi stanu, mówi BBC: „Absolutnie nie możemy zaakceptować wyborów 2020 bez naszej matki Daw Aung San Suu Kyi i udziału rządzącego rządu.

Dlaczego istnieją obawy, że Suu Kyi może nie żyć?

15 grudnia syn Suu Kyi powiedział agencji Reuters: „Z tego, co wiem, ona może już nie żyć".

Wojsko opublikowało następnie oświadczenie i przekazało BBC, że Suu Kyi jest w dobrym zdrowiu, ale nie przedstawiło żadnych dowodów.

W komunikacie nazwano tę sugestię „fake newsem" i stwierdzono, że została „rozpowszechniona w odpowiednim momencie, aby zakłócić nadchodzące wybory".

Jej zespół prawny twierdzi, że władze odrzuciły prośby o możliwość spotkania z nią.

Po tym, jak BBC zapytało rzecznika junty, generała dywizji Zaw Min Htuna, dlaczego wojsko nie pozwala ludziom zobaczyć Suu Kyi, aby udowodnić, że jest zdrowa, odpowiedział 22 grudnia: „Nie ma takiej potrzeby. Ona jest w dobrym zdrowiu".

Wcześniej twierdził, że wojskowi lekarze regularnie sprawdzają jej stan zdrowia, nie przedstawiając jednak żadnych dowodów.

Mjanma jest wyniszczona wojną domową, co doprowadziło do przesiedlenia 3,6 mln ludzi. Armia organizuje wybory prawie pięć lat po zamachu stanu, jednak część międzynarodowych obserwatorów uważa, że nie jest to powrót do demokracji, lecz próba zalegalizowania władzy wojskowych.

Specjalny sprawozdawca ONZ ds. praw człowieka w Mjanmie, Tom Edwards, nazwał wybory „fikcją".

Podczas konferencji prasowej w październiku powiedział: „Nie można mówić o wolnych i uczciwych wyborach, gdy aresztuje się, więzi i torturuje liderów opozycji politycznej – gdy rozwiązuje się 40 partii politycznych, w tym Narodową Ligę na rzecz Demokracji, która odniosła miażdżące zwycięstwa w dwóch ostatnich cyklach wyborczych.

Kiedy zrobiono ostatnie zdjęcia Suu Kyi?

Najwyższe kierownictwo NLD, w tym Aung San Suu Kyi, jest więzione przez wojsko, choć nie wiadomo, gdzie są przetrzymywani.

Nie opublikowano żadnych listów od Suu Kyi.

Ostatnie zdjęcia pochodzą z maja 2021 roku, kiedy państwowe gazety pokazały ją obok prezydenta Win Myinta i Myo Aunga, przewodniczącego Rady Nay Pyi Taw – organu zarządzającego stolicą zbudowaną od podstaw.

Kim Aris powiedział BBC, że jego matka „będzie przeniesiona w nieujawnione miejsce. Ludzie nie powinni wierzyć w to, co mówi wojsko. Od dekad stosują te taktyki dezinformacji i za każdym razem ludzie się na to nabierają".

Junta nie odpowiedziała na prośbę BBC o komentarz w sprawie miejsca pobytu Suu Kyi.

Jakie są wskazówki, że Suu Kyi żyje?

Co poniedziałek do więzienia Nay Pyi Taw dostarczane są paczki z jedzeniem, lekami i książkami przeznaczonymi dla niej, ale nikt nie ma pozwolenia, by się z nią spotkać.

Osoba blisko związana z jej zespołem prawnym powiedziała BBC: „Kiedyś dostawaliśmy od niej odręczną listę potrzebnych rzeczy. Teraz otrzymujemy tylko wydrukowaną listę…

Obecnie na liście znajdują się m.in. [zbiór poezji] American Wildflowers oraz The Penguin Book of French Poetry.

Jeśli chodzi o jej stan zdrowia, jedyna informacja, jaką mam, pochodzi od władz więziennych, które twierdzą, że czuje się dobrze."

Rzecznik NLD, dr Myo Nyunt, powiedział BBC, że trudno stwierdzić, czy polityczka żyje i czy jest w dobrym zdrowiu, po tym jak została odcięta od świata zewnętrznego na ponad 1,700 dni od momentu jej aresztowania.

Były doradca Suu Kyi powiedział BBC: „Nie wierzymy w to, co mówi wojsko. Ale mamy duchowe przekonanie, że ona wciąż żyje.

Czy NLD Suu Kyi może funkcjonować w Mjanmie?

Wojskowa junta w Mjanmie zlikwidowała partię NLD Aung San Suu Kyi po tym, jak nie zarejestrowała się ponownie jako partia polityczna w 2023 r. Kilka innych partii politycznych również zostało wtedy rozwiązanych.

Wojsko zmieniło niektóre przepisy ustawy o rejestracji partii politycznych, aby uniemożliwić niektórym partiom udział w przyszłych wyborach.

16 grudnia wojsko poinformowało, że ponad 120 działaczy zostało aresztowanych na podstawie przepisów zwanych Ustawą o Ochronie Wyborów

Jaką rolę odegrała Suu Kyi w obronie przed oskarżeniami o ludobójstwo?

W 2019 r. Aung San Suu Kyi udała się do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości (MTS) w Hadze jako głowa państwa Mjanmy i przedstawicielka wybranego rządu.

Broniła kraju przed oskarżeniami o ludobójstwo, rzekomo dokonane na muzułmańskiej mniejszości Rohingya.

Suu Kyi zaprzeczyła istnieniu ludobójstwa wobec Rohingyów, przedstawiając przemoc jako wewnętrzny konflikt zbrojny i stwierdziła, że wszelkie domniemane zbrodnie będą rozpatrywane przez wymiar sprawiedliwości Mjanmy.

Podkreśliła, że pracuje nad długoterminowym rozwiązaniem.

Była to dramatyczna zmiana dla liderki Narodowej Ligi na rzecz Demokracji (NLD), która przez dekady była symbolem pokoju na całym świecie.

Przed wejściem do rządu Suu Kyi wzywała do wolnych wyborów, spędzając jednocześnie lata w areszcie domowym lub pod ścisłymi ograniczeniami.

Co Rohingyowie mówią o Suu Kyi?

Tun Khin jest prezesem organizacji Burmese Rohingya Organisation, grupy dokumentującej trudną sytuację ludu Rohingya.

Powiedział BBC, że Suu Kyi „broniła birmańskiej armii jeszcze przed [sprawą przed MTS]… Aktywnie zaprzeczała, że birmańskie wojsko robi to, co robiło.

"Aung San Suu Kyi zyskała międzynarodowe poparcie, ponieważ była postrzegana jako bohaterska obrończyni praw człowieka," mówi.

„Kiedy udała się do Międzynarodowego Trybunału Sprawiedliwości i broniła birmańskiej armii, zaczęła być postrzegana jako osoba, która wspiera prawa człowieka dla niektórych, a jednocześnie broni ludobójstwa wobec ludu Rohingya."

Co mówi się o prawomocności wyborów?

NLD twierdzi, że jeśli społeczność międzynarodowa uzna wybory, będzie to sygnał, że siły zbrojne mogą obalać demokratycznie wybrane rządy, aresztować i więzić przywódców politycznych oraz rozwiązywać zwycięskie partie.

Komentator spraw dotyczących Mjanmy, Alan Clements, powiedział BBC, że jego zdaniem Suu Kyi i inni przywódcy polityczni powinni zostać uwolnieni.

„Ludzie w Mjanmie w zdecydowanej większości głosowali na tych samych przywódców, których [wojsko] uwięziło – w tym na prezydenta Win Myinta. Uwolnijcie ich i pozwólcie im decydować o tym, co jest w najlepszym interesie ludzi, którzy powierzyli im swój mandat," stwierdził.

Co mówią międzynarodowe instytucje o wyborach?

W październiku sekretarz generalny ONZ António Guterres powiedział: „Nie sądzę, aby ktokolwiek wierzył, że te wybory będą wolne i uczciwe" ani że „przyczynią się do rozwiązania problemów Mjanmy".

Specjalna przedstawicielka Unii Europejskiej ds. praw człowieka, Kajsa Ollongren, nazwała wybory „ćwiczeniem sponsorowanym przez reżim".

Dodała, że międzynarodowa obserwacja „niczego nie zmieni".

BBC News Burmese potwierdziło, że co najmniej dziewięć krajów będzie miało swoich przedstawicieli w Mjanmie, aby monitorować wybory:

Białoruś, Indie, Laos, Nepal, Nigeria, Pakistan, Filipiny, Rosja, Tajlandia.

Junta twierdzi, że następujące kraje również będą monitorować:

Kambodża, Chiny, Kazachstan, Wietnam

Nay Phone Lat, rzecznik rządu na uchodźstwie utworzonego przez obalonych polityków, powiedział BBC: „Ludzie już wyrazili swoją wolę w wyborach w 2020 roku."

Dodał: „Obecna sytuacja prezydenta Win Myinta (usuniętego ze stanowiska w wyniku zamachu stanu) i doradczyni państwowej Aung San Suu Kyi jest niezwykle niepokojąca.

W połowie grudnia państwowy nadawca Japonii NHK zapytał rzecznika armii, generała Zaw Min Tuna, o zarzuty, że wybory nie są wolne i uczciwe.

Odpowiedział: „Ważne jest, aby w Mjanmie powstał rząd i aby ludzie w Mjanmie głosowali. To, czy społeczność międzynarodowa jest zadowolona, czy nie, nie jest naszą sprawą".

Ten tekst został napisany i sprawdzony przez dziennikarzy BBC. Przy tłumaczeniu zostały użyte narzędzia AI, jako część projektu pilotażowego.

Edycja: Kamila Koronska