فشنگ چه کسی زودتر تمام می‌شود و آیا موجودی زرادخانه‌ها پیروز جنگ را تعیین می‌کند؟

در حالی که جنگ آمریکا و اسرائيل علیه ایران وارد ششمین روز خود می‌شود، بخش قابل توجهی از پیش‌بینی‌ها برای فروکش‌کردن آتش جنگ، به جای تمرکز بر راه‌های دیپلماتیک بر توان نظامی طرف‌های درگیر برای ادامه جنگ متمرکز شده است.

تبلیغات جنگ از دوطرف ایجاب می‌کند که دست خود را در میزان توانایی دفاعی و تهاجمی خود رو نکنند و حتی درباره آن غلو کنند. این گزارش تلاش می‌کند با نگاه به گذشته، از شعارها و مواضع تبلیغاتی دو سوی این جنگ عبور کند و به برخی پرسش‌های پیش‌رو درباره شدت و تداوم جنگ پاسخ دهد.

بازی اعداد در قمار جنگ

جمهوری اسلامی ایران که تنها چند ماه پیش درگیر جنگ موسوم به «جنگ ۱۲ روزه» بود و ضربات سنگینی نیز متحمل شد؛ در پنج روز گذشته نشان داد که با وجود قدرت عظیم دفاعی و تهاجمی آمریکا و در کنار آن اسرائيل توان آسیب‌زدن به منافع آمریکا و متحدانش را دارد.

آژانس اطلاعاتی دفاعی آمریکا در سال ۲۰۱۹ اعلام کرد که ایران بزرگترین و متنوع‌ترین زرادخانه موشکی کل خاورمیانه را داراست.» از آن زمان نزدیک به هفت سال گذشته است و اگرچه ایران در این مدت از انبار موشک‌های خود استفاده کرده اما بی‌شک بخش قابل توجهی از آن تا پیش از آغاز این جنگ بر جای مانده بود.

مقابله با این زرادخانه قابل توجه ماموریت اصلی رهگیرهای تاد و پاتریوت آمریکاست.

یک کارشناس اطلاعاتی نظامی به ‌بی‌بی‌سی فارسی گفت ایران از آغاز درگیری تا کنون به‌طور متوسط ساعتی ۲۵ موشک بالستیک شلیک کرده و ظاهرا تلاش دارد با این کار، سامانه‌های دفاع هوایی اسرائیل، آمریکا و شرکای منطقه‌ای را دچار فرسودگی و خستگی دفاعی کند.

براساس آمار مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی، آمریکا در جریان جنگ ۱۲ روزه، برای دفاع از اسرائيل، ۱۵۰ رهگیر تاد شلیک کرده است.

تاد تنها سیستم دفاع موشکی آمریکاست که می‌تواند موشک‌های بالستیک با برد کوتاه، متوسط و بلند را هم در داخل و هم خارج از جو منهدم کند.

آمریکا سامانه‌های پدافند هوایی بیشتری، از جمله سامانه‌های پاتریوت را نیز به منطقه منتقل کرده است اما هر دو سامانه هم گران‌قیمت‌اند و هم تعدادشان محدود است. در آوریل سال ۲۰۲۴ بلومبرگ گزارش داد که که مقابله با موشک‌ها و پهپادهای ایران ظرف یک ساعت بیش از یک میلیارد دلار هزینه دارد.

بر اساس برآوردهای کارشناسان نظامی، به طور مشخص ناترازی مالی قابل توجهی میان هزینه اقتصادی شلیک و دفاع میان ایران و آمریکا وجود دارد. هر چند خسارات قابل توجهی که تنها در این چهار روز بر زیرساخت‌های ایران ایجاد شده کفه ترازو را به ضرراقتصاد ایران یا آنچه از آن در پایان این جنگ باقی خواهد ماند بسیار سنگین می‌کند.

جاناتان هکت، از مقام‌های اطلاعاتی سابق تفنگداران نیروی دریایی آمریکا که سال‌‌ها پیرامون توانایی‌های نظامی ایران تحقیق کرده است، برآورد ایده‌آل از انبار موشکی ایران را ۳هزار فروند می‌داند.

به گفته او بخش اصلی این زرادخانه را موشک‌های بالستیک میان‌برد و کوتاه‌برد تشکیل می‌دهند. او می‌گوید موشک‌های دوربردتر که توان رسیدن از یک‌سو به دریای مدیترانه و از سوی دیگر به یمن را دارند هم تعدادشان بسیار کمتر است و هم ساخت هر کدام ماه‌ها زمان می‌برد؛ آن هم درشرایطی که آمریکا زیرساخت‌های موشکی ایران را به‌طور گسترده هدف قرار نداده بود.

اما دفاع در برابر حملات موشکی یا پهپادی ایران حساب یک در برابر یک نیست.

برای رهگیری و خنثی کردن هر موشک به شلیک دو تا سه رهگیر از سامانه‌های دفاع ضد موشکی نیاز است و همین در واشنگتن نگرانی‌هایی ایجاد کرده که دونالد ترامپ دیروز تلاش کرد به آن پاسخ دهد.

دونالد ترامپ، رئيس جمهوری آمریکا، روز سه‌شنبه سوم مارس به خبرنگار پولیتیکو گفت: «موشک‌اندازهایشان نابود شده و موشک‌هایشان رو به اتمام است. مهمات سطح متوسط و سطح بالای متوسط ما نامحدود است. مدتی دیگر هم به شلیک موشک ادامه می‌دهند. اما موشک‌ها رو به اتمامند، و جاهایی که بتوانند از آن‌جا شلیک کنند هم رو به اتمام است چون لانچرهای‌شان نابود شده است.» او در عین حال گفت که صنایع دفاعی آمریکا با سرعت هرچه تمام تر در حال تولید تسلیحات مورد نیازند.

با این حال کلی گریکو از اندیشکده استیمسون به نشریه فورچون گفته است: «سرعت استفاده ما از رهگیرها بسیار بیشتر از آن است که بتوانیم جای خالیشان را پر کنیم.»

اگرچه برنامه‌ ریزان نظامی و ژنرال‌های آمریکایی می‌گویند سال‌ها روی برنامه‌ریزی جنگ علیه ایران کار شده است اما اظهارات آقای ترامپ مبنی بر دست به کار شدن صنایع دفاعی برای تولید پرسرعت با دستورهای اضطراری حرف دیگری می‌زند. سوال مهم این است که آیا این موضوع تاثیری بر میزان برتری نهایی آمریکا در میدان جنگ یا افزایش شانس موفقیت ماشین جنگی ایران خواهد داشت؟

تمام شدن مهمات یک طرف چقدر تعیین کننده است؟

جاناتان هکت می‌گوید با فرض درست بودن آمار انبار موشکی ایران، اگر این کشور با همین سرعت از موشک‌های خود استفاده کند «ظرف حدود یک هفته ذخیره موشکی‌اش به پایان خواهد رسید. خیلی زودتر از آنکه کمبود موشک‌های پدافندی آمریکا و اسرائيل به مشکلی جدی تبدیل شوند.»

به پیش‌بینی او ایران احتمالا سرعت استفاده از موشک‌های خود را کاهش خواهد داد و به سوی استفاده بیشتر از نزدیک به «هشتاد هزار پهپادی» خواهد رفت که پیش از آغاز این جنگ در اختیار داشت. هرچند این کار را هم بدون چالش نمی‌داند: «سرعت تولید پهپاد ایران بسیار بیشتر است و می‌تواند ماهانه نزدیک به ۴۰۰ پهپاد ، در صورت وجود زیرساخت‌ها، تولید کند. اما اگر به فهرست نقاطی که آمریکا و اسرائيل در چند روز گذشته هدف گرفته‌اند نگاه کنید می‌بینید که بخش بزرگی از آنها در غرب ایران است که مراکز صنایع دفاعی را در خود جای داده بود یا پایگاه‌های مربوط به خاتم‌الانبیاء که مستقیما به تولید پهپادها مرتبط بودند.»

وقتی از او پرسیدم که آیا ممکن است محدودیت سامانه‌های دفاع ضد موشک آمریکا این کشور را به تغییر استراتژی یا تاکتیک خود در جنگ مجبور کند او گفت: «می‌توان سناریویی را تصور کرد که در آن، حجم ذخایر مهمات آمریکا در نهایت جهت‌گیری راهبردی را تعیین کند اما در عمل هیچ واقعیتی وجود ندارد که بر اساس آن رژیم ایران آن‌قدر موشک بالستیک، پهپاد و توان پشتیبانی داشته باشد که اصلا به آن نقطه حتی نزدیک شود.»

‎اما این هم تمام ماجرا نیست. آمریکا سال‌هاست بخشی از نیروهای خود را روی کشتی‌ها و انبارهای مخصوص در مناطق مختلف دنیا مستقر کرده تا در صورت لزوم، خیلی سریع مهمات و تجهیزات تازه را به جبهه بفرستد. این یعنی اگر در جنگ، از یک نوع موشک دفاعی یا تهاجمی بیشتر از بقیه استفاده شود، آمریکا می‌تواند آن را خیلی سریع‌تر از معمول دوباره تأمین کند یا می‌توانند به سلاح‌ها و روش‌های دیگری رو بیاورند و فشار جنگ را روی سیستم‌های دیگر بگذارد.

در پنج روز گذشته مقام‌های دفاعی آمریکا از «توانایی‌های محرمانه» آمریکا در مقابله با ایران نیز صحبت کردند.

جاناتان هکت می‌گوید معمولا این عبارات در اشاره به ظرفیت‌های سایبری و فضایی آمریکا به کار می‌رود. او با اشاره به «کور شدن» سیستم ‌های مخابراتی و دفاعی ونزوئلا پیش از حمله برای دستگیری نیکلاس مادورو می‌گوید آمریکا قبلا هم از این توانایی‌ها استفاده کرده است: « اگر آمریکا بتواند با اخلال در جی‌پی‌اس یا به‌هم‌زدن سیستم هدایت، کاری کند که موشک‌های سپاه پاسداران دیگر نتوانند دقیق به هدف بخورند، عملا آن موشک‌ها بی‌فایده می‌شوند، حتی اگر شلیک شوند. پهپادها هم در برابر چنین اخلال‌هایی آسیب‌پذیرتر هستند هر چند به گفته او به نظر می‌رسد آمریکا «هنوز تشخیص نداده که اوضاع آن‌قدر شدید شده که لازم باشد همه این ابزارهای سایبری و فضایی را به‌طور کامل وارد میدان کند.»