آمریکا برای نخستین‌ بار از پهپادهای شبیه‌ شاهد علیه ایران استفاده کرد

سنتکام، فرماندهی مرکزی ایالات متحده اعلام کرده است که آمریکا از پهپادهای دوربرد جدیدی علیه ایران استفاده کرده است. این پهپادها از نظر ساختار به پهپادهای ایرانی «شاهد» شباهت دارند.

بر اساس تصاویر منتشرشده، احتمال دارد این پهپادها به ترمینال‌های ارتباط ماهواره‌ای مجهز باشند.

بسیاری از تحلیلگران، پهپاد «سامانه تهاجمی رزمی بدون‌سرنشین کم‌هزینه» موسوم به «لوکاس» را «نسخه بدون مجوزِ شاهد-۱۳۶» می‌نامند و معتقدند این پهپاد با روش «مهندسی معکوس» ساخته شده است، یعنی پس از بررسی پهپادهای سقوط‌کرده طراحی شده است.

دست‌کم از نظر ساختاری شباهت‌هایی میان آن‌ها دیده می‌شود: طرح آیرودینامیکی مشابه، موتور احتراق داخلی و ملخ رانشی.

در تصاویری که فرماندهی مرکزی آمریکا در ماه دسامبر منتشر کرده بود، مستطیل‌های روشن‌رنگی در بخش بالایی بدنه پهپادها دیده می‌شود که به ترمینال‌های اینترنت ماهواره‌ای شرکت استارلینک شباهت دارند.

ایالات متحده به‌طور رسمی نخستین استفاده از این پهپادها در ایران را تأیید کرده است، اما به استفاده از ترمینال‌های ماهواره‌ای در ساختار آن‌ها اشاره‌ای نکرده است.

همچنین مشخص نیست دقیقاً از چه نوع ترمینالی در پهپادهای لوکاس استفاده شده است. شرکت سازنده علاوه بر شبکه تجاری استارلینک، سامانه‌ای نظامی با قابلیت‌های متفاوت نیز ایجاد کرده است.

به‌کارگیری پهپادهای مجهز به ترمینال‌های ارتباط ماهواره‌ای امکان کنترل آن‌ها را در تمام طول پرواز فراهم می‌کند. اگر پهپاد به دوربین مجهز باشد، این هدایت می‌تواند به‌صورت تصویری و در زمان واقعی انجام شود.

اختلال در سیگنال ماهواره‌ای کار آسانی نیست. اپراتور می‌تواند پهپاد را در ارتفاع پایین هدایت کند تا از رادارها دور بماند یا از مناطق شناخته‌شده پدافند هوایی عبور نکند. به همین دلیل رهگیری چنین پهپادی بسیار دشوار است.

این قابلیت می‌تواند کارایی پهپاد را بیش از پیش افزایش دهد و دقت و استقلال عملیاتی آن را بالا ببرد.

تجربه روسیه

در ماه دسامبر، نیروهای روسی نیز در جنگ با اوکراین شروع به استفاده از پهپادهای مجهز به ترمینال‌های استارلینک کردند. این تجهیزات با دور زدن تحریم‌ها از خارج خریداری و سپس به روسیه وارد شده بود.

سرگی بسکرستنوف، مشاور وزیر دفاع اوکراین، در اواخر ژانویه اعلام کرد که تا آن زمان صدها مورد تایید شده از حملات پهپادی مجهز به استارلینک ثبت شده است.

او گفت: «تهدید در چیست؟ تصور کنید یک پهپاد بزرگ دید اول‌شخص باشد که اپراتور آن از خاک روسیه و به‌صورت لحظه‌ای هدایتش می‌کند. همه می‌دانیم استارلینک عملکرد خوبی دارد و کانال نسبتاً شفافی برای انتقال تصویر و هدایت فراهم می‌کند. بنابراین این یکی از چالش‌هایی است که اکنون باید با آن روبه‌رو شویم و با آن مقابله کنیم.»

در اوایل فوریه، وزارت دفاع اوکراین با شرکت سازنده به توافق رسید تا ترمینال‌های ارتباط ماهواره‌ای که در اوکراین در «فهرست سفید» ثبت نشده‌اند، غیرفعال شوند.

به این ترتیب، ارتش روسیه نه‌تنها امکان استفاده از پهپادهای مجهز به این ترمینال‌ها را از دست داد، بلکه در بسیاری از مناطق خط مقدم نیز دسترسی به اینترنت خود را از دست داد؛ زیرا استارلینک در بسیاری از یگان‌های روسی ارتباطی مطمئن فراهم می‌کرد.

روسیه قادر به جایگزینی ارتباط ماهواره‌ای استارلینک نیست، زیرا سامانه فضایی مشابهی در اختیار ندارد.

یک شرکت خصوصی روسی به نام «بورو ۱۴۴۰» در حال توسعه منظومه‌ای از ماهواره‌های مخابراتی مدار پایین مشابه سامانه‌ای است که شرکت سازنده استارلینک مستقر کرده است. این شرکت قصد داشت نخستین گروه ماهواره‌ها را در سال ۲۰۲۵ پرتاب کند، اما این برنامه عملی نشد.

ارزان و انبوه

در منابع عمومی هیچ اطلاعاتی درباره اینکه چه کسی نخستین‌بار ایده نصب ترمینال استارلینک روی پهپاد را مطرح کرد وجود ندارد.

برای نخستین‌بار در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۵، سرگی بسکرستنوف، کارشناس برجسته اوکراینی در حوزه فناوری‌های رادیویی نظامی (با نام مستعار «فلش»)، از کشف پهپاد روسی مجهز به استارلینک خبر داد.

فرماندهی مرکزی آمریکا دو هفته زودتر، در سوم دسامبرتصاویر پهپادهای آماده لوکاس با قطعاتی که از نظر ظاهری به ترمینال‌های استارلینک شباهت داشتند منتشر کرده بود.

با این حال، ایده استفاده گسترده از پهپادهای تهاجمی ارزان‌قیمت در اصل به ایران و روسیه بازمی‌گردد.

روسیه از سال ۲۰۲۲ حملات خود به اوکراین را با پهپادهای ایرانی «شاهد» که آن‌ها را «ژرانیوم-۲» نام‌گذاری کرده است، آغاز کرد و به‌طور مستمر تولید این سامانه‌ها را افزایش داد.

این پهپادهای تهاجمی علاوه بر وارد کردن خسارت مستقیم به اهداف، سامانه‌های پدافند هوایی را نیز وادار می‌کنند منابع خود را برای انهدام آن‌ها مصرف کنند. در برخی موارد هزینه رهگیری از ارزش هدف بیشتر است.

ایده کم‌هزینه بودن حتی در نام این سامانه آمریکایی نیز بازتاب یافته است: «سامانه تهاجمی رزمی بدون‌سرنشین کم‌هزینه» که در آن تأکید بر قیمت پایین در اولویت قرار دارد. به گزارش رویترز، بهای هر پهپاد ممکن است حدود ۳۵ هزار دلار باشد.

برای به‌کارگیری این پهپادها، در ایالات متحده یک یگان ویژه ایجاد و در خاورمیانه مستقر شد که «گروه عملیاتی ضربت عقرب» نام دارد.