آیا آتش‌بس به معنای پایان جنگ است؟

اسرائیل و حماس، مذاکراتی را برای برقراری آتش‌بس در غزه انجام داده‌اند که تا کنون موفق نبوده است.

مذاکرات در دوحه درباره آتش بس و آزادی گروگان‌های در اختیار حماس از سر گرفته شده و به طور گسترده دسترسی به توافق برای جلوگیری از تبدیل درگیری بین اسرائیل و حماس به یک جنگ منطقه‌ای همه جانبه حیاتی تلقی می شود، اما امیدها برای دستیابی به توافق کم است.

اما آیا آتش‌بس می‌تواند به طور دائم به جنگ غزه پایان دهد یا تنها توافقی موقتی خواهد بود؟

آتش‌بس به چه معناست؟

به گفته سازمان ملل متحد، تعریف واحد و جهانی پذیرفته‌شده‌ای برای واژه «آتش‌بس» وجود ندارد، اگرچه این واژه از فرمان نظامی «آتش را متوقف کنید» گرفته شده است که برعکس فرمان «آتش گشودن» است.

معنای آن می‌تواند هر چیزی باشد که دو طرف جنگ در مذاکرات خود با آن توافق می‌کنند.

این واژه همچنین به صورت متناوب با کلماتی مانند «آتش‌بس موقت» و «متارکه جنگ» جایگزین می‌شود.

با این حال، سازمان ملل متحد می‌گوید که در بیشتر موارد بین دو اصطلاح «آتش‌بس» و «توقف درگیری‌ها» تفاوت وجود دارد.

این سازمان می‌گوید «توقف درگیری‌ها» تمایل به یک توافق غیر رسمی برای توقف جنگ است، اما «آتش‌بس» حالتی رسمی‌تر دارد و با توافق مشخصی همراه است که جزئیاتی مانند موارد زیر را تشریح می‌کند:

چنین توافقی ممکن است فعالیت‌های نظامی مجاز و غیرمجاز، و نحوه نظارت بر آتش‌بس را نیز مشخص کند.

برای مثال جنگ داخلی لیبریا، در سال ۱۹۹۳ و زمانی به پایان رسید که دولت موقت اتحاد ملی با «جبهه میهنی ملی لیبریا» و «جنبش آزادی‌بخش متحد لیبریا برای دموکراسی» به توافق رسید.

آنها توافق کردند که واردات سلاح و مهمات را متوقف کنند، موقعیت‌های نظامی خود را تغییر ندهند و به موقعیت‌های یکدیگر حمله نکنند، به درگیری‌های بیشتر دامن نزنند و از مین‌و مواد آتش‌زا استفاده نکنند.

آتش‌بس، دائمی است یا موقتی؟

سازمان ملل می‌گوید که هر دو حالت ممکن است رخ بدهد.

گاهی اوقات، دو طرف درگیر در جنگ، بر سر آتش‌بس موقت یا مقدماتی توافق می‌کنند.

این توافق ممکن است با هدف کاهش خشونت یا کنترل بحران انسانی صورت بگیرد.‍

زمانی که اسرائیل و گروه‌های مسلح به رهبری حماس، با برقراری آتش‌بس موقت بین ۲۴ نوامبر و ۳۰ نوامبر ۲۰۲۳ توافق کردند، حماس ۱۰۵ گروگان را آزاد کرد و در مقابل حدود ۲۴۰ زندانی را از اسرائیل تحویل گرفت.

آتش‌بس مقدماتی نیز ممکن است با هدف ایجاد شرایط مساعد برای مذاکره و تعیین مسیر آتش‌بس دائمی یا قطعی مورد توافق قرار بگیرد.

در ماه ژوئن سال ۲۰۰۰ اتیوپی و اریتره توافقی برای توقف موقت درگیری‌ها امضا کردند تا بتوانند درباره یک آتش‌بس قطعی مذاکره کنند. این توافق در ماه دسامبر همان سال، به عنوان بخشی از توافق الجزایر امضا شد که به جنگ بین دو طرف پایان داد.

با این حال، یک جنگ ممکن است به دلیل یک رشته آتش‌بس‌های مقدماتی ناکام یا شکننده ادامه پیدا کند.

سازمان ملل متحد در سال‌های ۱۹۷۸، ۱۹۸۱ و ۱۹۸۲ تلاش کرد تا با برگزاری چندین دور مذاکرات آتش‌بس‌ به جنگ داخلی لبنان پایان دهد. اما پس از هر آتش‌بس درگیری‌ها شدت گرفت و جنگی که در سال ۱۹۷۵ شروع شده بود، تا سال ۱۹۹۰ ادامه پیدا کرد.

در بعضی موارد، یک طرف یا هر دو طرف جنگ ممکن است به دنبال اجرای یک آتش‌بس مقدماتی برای تقویت مواضع خود باشند.

یک آتش‌بس قطعی (یا دائمی) معمولا پس از مذاکرات موفقیت‌آمیز صلح بین دو طرف جنگ حاصل می‌شود.

چنین توافقی معمولا شامل خلع سلاح یا ترخیص نیروهای نظامی می‌شود، اما اقدامات امنیتی بعد از آن ممکن است برای سال‌ها پس از امضای توافق در جریان باشد.

برای مثال، توافق جمعه نیک که در سال ۱۹۹۸ در ایرلند شمالی به دست آمد، شامل موافقت ارتش جمهوری‌خواه موقت ایرلند و گروه‌های وفادار بر سر خلع سلاح دائمی بود.

این توافق همچنین شامل بندهایی برای ترویج صلح و هماهنگی مداوم در منطقه بود، از جمله باز نگه داشتن مرز بین ایرلند شمالی و جمهوری ایرلند برای تجارت بدون تعرفه و بدون مشکل.

انواع آتش‌بس محدود کدام است؟

در جریان «وقفه بشردوستانه» جنگ در غزه، اسرائیل ۱۰۵ گروگان را در مقابل آزادی ۲۴۰ زندانی فلسطینی تحویل گرفت.

اسرائیل و حماس آتش‌بس موقت خود در نوامبر ۲۰۲۳ را «وقفه بشردوستانه» نامیدند.

وقفه‌های انسانی در مواردی برای کاهش خشونت جنگ یا بحران انسانی استفاده می‌شود.

برای مثال، دولت سودان با دو گروه شورشی «جنبش آزادی‌بخش سودان» و «جنبش عدالت و برابری»، توافق آتش‌بسی امضا کرد که جنگ دارفور را به مدت ۴۵ روز متوقف کرد تا به سازمان‌های امدادی اجازه دهد کمک‌های انسانی را به مردم محلی برسانند.

در سال ۲۰۰۴، پس از آنکه اندونزی با بحران مرگبار سونامی روبرو شد، دولت اندونزی و «جنبش آچه آزاد» اعلام آتش‌بس کردند تا زمینه ارسال کمک‌ها به مناطق آسیب‌دیده را فراهم کنند.

همچنین ممکن است توافق‌هایی برای متوقف کردن جنگ در یک منطقه خاص به دست بیاید که با عنوان آتش‌بس جغرافیایی شناخته می‌شود.

در سال ۲۰۱۸، سازمان ملل میانجی توافقی بین دولت یمن و حوثی‌ها برای توقف درگیری‌ در اطراف بندر حدیده در دریای سرخ بود که با هدف حفاظت و حمایت از مردم محلی انجام شد.