آیا جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران قانونی است؟
منبع تصویر، Amirhossein Khorgooei/ISNA/West Asia News Agency via Reuters
- نویسنده, لوئیس باروچو
- شغل, بیبیسی
- زمان مطالعه: ۸ دقیقه
حملات هماهنگ آمریکا و اسرائیل به ایران و پاسخ ایران به این حملات تاکنون به کشته شدن غیرنظامیان انجامیده است و با محکومیت آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، روبهرو شده است؛ او از هر دو طرف خواسته به حقوق بینالملل احترام بگذارند.
هر دو طرف میگویند اقداماتشان موجه بوده است. اما برای بررسی اینکه آیا حملات اولیه علیه ایران قانونی بودهاند یا نه، باید به معیارهای حقوق بینالملل بازگردیم؛ معیارهایی که بیشتر کشورها پس از فجایع جنگ جهانی دوم بر سر آنها توافق کردند.
اندکی پس از آنکه آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه بمباران ایران را آغاز کردند، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تهران را متهم کرد که در حال ساخت سلاح هستهای است؛ سلاحهایی که به گفته او متحدان آمریکا را تهدید میکنند و ممکن است «بهزودی به خاک آمریکا هم برسند».
منبع تصویر، EPA
با این حال مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در دوم مارس گفت ایالات متحده مجبور بوده «بهطور پیشدستانه علیه آنها اقدام کند»، چون دولت آمریکا میدانست قرار است «اقدامی از سوی اسرائیل» علیه ایران انجام شود.
در همین حال اسحاق هرتزوگ، رئیسجمهور اسرائیل، به بیبیسی گفت برنامههای ادعایی ایران برای «توسعه یک بمب» برای توجیه این حملات کافی بوده است.
ایران در پاسخ، اسرائیل و همچنین کشورهای خاورمیانهای میزبان پایگاههای نظامی آمریکا را هدف حملات موشکی قرار داد و گفت این اقدام در چارچوب دفاع از خود انجام شده است.
تعداد تلفات همچنان در حال افزایش است. بر اساس اعلام جمعیت هلال احمر ایران، بیش از ۷۸۰ نفر در ایران کشته شدهاند، از جمله ۱۶۵ دانشآموز و معلم و کارمند که در حملهای که مقامهای ایرانی آن را حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به یک مدرسه اعلام کردند جان باختند.
در لبنان نیز بیش از ۵۰ نفر در جریان حملات اسرائیل در روز دوشنبه کشته شدند.
از سوی دیگر، شمار دیگری از جمله شش سرباز آمریکایی در اسرائیل و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس جان خود را از دست دادهاند.
آیا این حملات قانونی بودند؟
کارشناسان حقوقی که بیبیسی با آنها گفتگو کرده است میگویند به نظر نمیرسد شرایط قانونی لازم برای حمله اولیه آمریکا و اسرائیل فراهم بوده باشد؛ با این حال ممکن است اقدام تلافیجویانه ایران نیز ناقض حقوق بینالملل بوده باشد.
بر اساس منشور سازمان ملل متحد، سند تأسیس این سازمان، کشورها به طور کلی از استفاده از نیروی نظامی علیه کشور دیگر منع شدهاند مگر آنکه استثنای مشخصی وجود داشته باشد.
دو ماده کلیدی در این زمینه عبارتاند از:
ماده ۲ بند ۴: تهدید یا استفاده از زور علیه سایر کشورها را ممنوع میکند.
ماده ۵۱: استفاده از زور در پاسخ به یک حمله مسلحانه را مجاز میداند.
برخی کشورها معتقدند این ماده شامل حملاتی که در آستانه وقوع هستند نیز میشود.
بنابراین پرسش حقوقی اصلی این است که آیا ایران یک تهدید فوری محسوب میشد یا نه.
منبع تصویر، Reuters
سوزان برو، کارشناس حقوق بینالملل در موسسه مطالعات عالی حقوقی در بریتانیا، میگوید دفاع مشروع قانونی مستلزم «شواهد غیرقابل انکار از یک حمله قریبالوقوع» است و میافزاید که او تاکنون چنین شواهدی ندیده است.
جفری نایس، وکیل برجسته حقوق بشر، نیز با این نظر موافق است. از سال ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۶، او رهبری پیگرد قضایی اسلوبودان میلوشویچ، رئیسجمهور پیشین یوگسلاوی، را در دادگاه بینالمللی کیفری بر عهده داشت.
او میگوید:«هیچ مدرکی ارائه نشده است. احتمال زیادی وجود دارد که آغاز این جنگ غیرقانونی بوده باشد.»
در داخل آمریکا نیز بسیاری از دموکراتها میگویند عملیات علیه ایران غیرقانونی است و استدلال میکنند که تنها کنگره اختیار اعلام جنگ را دارد.
با این حال رئیسجمهور آمریکا به عنوان فرمانده کل قوا میتواند برخی عملیات نظامی را بدون اعلام رسمی جنگ انجام دهد.
آیا تهدیدی فوری وجود داشت؟
منبع تصویر، Reuters
دونالد ترامپ گفت آمریکا پس از بمباران سه سایت هستهای در ژوئن ۲۰۲۵ تلاش کرده بود با ایران مذاکره کند، اما تهران «هر فرصتی برای کنار گذاشتن جاهطلبیهای هستهای خود را رد کرد».
او گفت ایران در تلاش است برنامه هستهای خود را بازسازی کند و موشکهای دوربردی توسعه دهد که میتوانند متحدان آمریکا و نیروهای نظامی این کشور در خارج از کشور را تهدید کنند و در نهایت حتی به خاک آمریکا برسند.
ازرا کوهن، که در دولت اول ترامپ عضو تیم اطلاعاتی و امنیتی او بود، به بیبیسی گفت: «گزارشهای زیادی وجود دارد که نشان میدهد ایرانیها پیش از آنکه آمریکا یا اسرائیل تصمیم نهایی برای اقدام بگیرند، در حال آمادهسازی نیروهای موشکی خود برای حمله بودند.»
در همین حال رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در یک نشست خبری گفت ایران «یک برنامه هستهای بسیار بزرگ و بلندپروازانه» دارد، اما این سازمان شواهدی دال بر «یک برنامه ساختارمند برای تولید سلاح هستهای» مشاهده نکرده است..
گزارشی از آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا در ماه مه ۲۰۲۵ نیز نتیجه گرفته بود که ایران هنوز سالها با تولید موشکهای دوربرد فاصله دارد.
کارشناسان همچنین میگویند ادعای قبلی آقای ترامپ مبنی بر اینکه برنامه هستهای ایران در جریان جنگ ۱۲ روزه اسرائیل و ایران در سال گذشته «به طور کامل نابود شده» با ادعای وجود یک تهدید فوری سازگار به نظر نمیرسد.
منبع تصویر، Reuters
بحث درباره مفهوم «قریبالوقوع بودن»
یکی از اختلافهای مهم در حقوق بینالملل مربوط به این است که مفهوم «قریبالوقوع بودن» تا چه اندازه باید محدود تفسیر شود.
مارک ولر، استاد حقوق بینالملل در دانشگاه کمبریج، توضیح میدهد که بهطور سنتی، فوریت به معنای «آخرین لحظه ممکن برای متوقفکردن حملهای است که در غیر این صورت ناگزیر به قلمرو شما اصابت خواهد کرد.»
به گفته سوزان برو، مدتهاست بحثی درباره این موضوع وجود دارد که چه زمانی یک کشور میتواند بهطور پیشدستانه در دفاع از خود از زور استفاده کند.
برخی معتقدند حمله باید قبلا آغاز شده باشد؛ در حالی که برخی دیگر میگویند اگر شواهد معتبری وجود داشته باشد که نشان دهد حملهای بهزودی رخ خواهد داد، اقدام پیشدستانه قابل توجیه است.
اما او تأکید میکند: «نه در ۱۰ سال آینده.»
به گفته او دفاع مشروع قانونی همچنین به دو شرط دیگر نیاز دارد:
- ضرورت، یعنی هیچ گزینه دیگری وجود نداشته باشد
- تناسب
مارک ولر و سوزان برو هر دو حمله اسرائیل به مصر در سال ۱۹۶۷ در جریان جنگ ششروزه را یکی از شناختهشدهترین نمونههای دفاع پیشدستانه در تاریخ معاصر میدانند.
در آن زمان بسیاری معتقد بودند نیروهای مصری که در مرز مستقر شده بودند آماده آغاز حمله هستند.
با این حال سوزان برو میگوید حتی همان حمله نیز بحثبرانگیز تلقی میشد.
منبع تصویر، Reuters
آیا پاسخ ایران قانونی بود؟
بسیاری از کارشناسان معتقدند اقدام تلافیجویانه ایران نیز ممکن است ناقض حقوق بینالملل بوده باشد.
مارک ولر میگوید ایران با انجام «حملات کور» علیه کشورهای حوزه خلیج فارس حقوق بینالملل را نقض کرده است.
جفری نایس تاکید میکند که حتی اگر ایران به دفاع مشروع استناد کند، پاسخ آن باید متناسب باشد.
او میگوید تناسب به این معناست که باید میان هدف نظامی و خسارات جانبی مورد انتظار توازن برقرار شود.
او میگوید: «در مورد ایران، استفاده از موشکهایی که ممکن است بهطور دقیق و محدود هدفگیری نشده باشند بهراحتی میتواند نامتناسب و بنابراین غیرقانونی تلقی شود.»
سوزان برو نیز با این نظر موافق است و به هتل مشهور فیرمونت در مرکز شهر د.بی اشاره میکند که هدف حمله ایران قرار گرفت.
او میگوید: «هتل یک هدف نظامی نبود، بلکه یک هدف غیرنظامی بود.»
یک سابقه خطرناک
منبع تصویر، West Asia News Agency via Reuters
کارشناسان هشدار میدهند اگر استفادههای غیرقانونی از زور بهطور روشن شناسایی و محکوم نشوند، نظام حقوقی بینالمللی به مرور زمان تضعیف خواهد شد.
سوزان برو هشدار میدهد که کشورهای دیگر نیز ممکن است از استدلالهای مشابه استفاده کنند و به زور متوسل شوند؛ از جمله چین که تایوان را یک استان جداییطلب میداند.
او میگوید: «هیچ چیز برای نظام بینالملل خطرناکتر از پذیرفتن استفادههای غیرقانونی از زور نیست.»
مارک ولر نیز در مقالهای برای اندیشکده چتم هاوس نوشته است که بدون برانگیختن «اتهام معیارهای دوگانه و ریاکاری»، مقابله با تهاجمات بیشتر روسیه یا توسعهطلبی احتمالی چین دشوار خواهد بود.
مارک ولر نیز در مقالهای برای اندیشکده چتم هاوس نوشته است مخالفت با تهاجمهای بیشتر روسیه یا توسعهطلبی احتمالی چین، بدون آنکه با اتهام استانداردهای دوگانه و ریاکاری روبهرو شوند، کار دشواری خواهد بود.
او میگوید آمریکا و دیگر کشورها ممکن است از دستدادنِ اقتدار حقوقی و اخلاقی که این وضعیت بهدنبال دارد، پشیمان شوند.
اگر کشورهای قدرتمند بارها بدون پیامد حقوق بینالملل را نقض کنند، بسیاری نگراناند که نظم جهانی پس از جنگ جهانی دوم فروبپاشد و جای خود را به حاکمیت زور بدهد.
