سقوط موصل؛ پنج سال بعد

علی معموری، کارشناس امور عراق، در یادداشتی برای صفحه ناظران به دلایل و پیامدهای سقوط موصل پرداخته است.

شهر موصل پنج سال پیش در چنین ایامی به دست نیروهای داعش سقوط کرد. هر چند این شهر اکنون به طور کامل آزاد شده و داعش همه مناطق خود را در عراق و سوریه از دست داد٬ اما حادثه سقوط موصل از نقاط عطف مهم تاریخ معاصر عراق به شمار می‌رود که آثار آن تا دهه‌های چندی در عراق و خاورمیانه به جا خواهد ماند.

سقوط موصل زمینه اعلان خلافت را برای داعش فراهم آورد. در واقع داعش بدون کنترل شهر بارزی و دارای ارزش نمادین تاریخی و دینی و تمدنی مانند موصل نمی‌توانست بنای خلافت خودخوانده‌اش را به پا کند. تصویر بالا رفتن ابوبکر بغدادی از منبر مسجد نوری موصل و خواندن خطبه اعلان خلافت٬ تاریخ کهن خلافت اسلامی را در دنیای مدرن بازسازی کرد.

به علاوه٬ ترکیب نگرش بنیادگرایانه اسلامی با نگرش ضد غربی در تفکرات داعشی٬ نیروی انقلابی بی‌نظیری را در منطقه ایجاد کرد که از یک سو دم از بازگشت به صدر اسلام می‌زد و از سوی دیگر شعار برچیدن مرزهای استعماری سایکس پیکو را بر افراشته بود.

تجربه خلافت اسلامی داعش و شکست آن٬ رؤیای بازگشت به دوره قدرت تمدن اسلامی و حل مشکلات فعلی جهان اسلام با مددگرفتن از رهیافت‌های بنیادگرایانه را زدود. رؤیای تشکیل مجدد خلافت تا پیش از این حادثه به شکل جدی در خاطر بخش وسیعی از اهل سنت حضور داشت. تجربه داعش به آنان نشان داد که این رؤیا چیزی جز یک کابوس نیست و نه تنها به حل مشکلات فعلی نخواهد انجامید بلکه مشکلات فراوان دیگری فراروی جهان اسلام ایجاد خواهد کرد.

شیعیان پیش از این و در خلال تجربه انقلاب ایران٬ همین احساس را تجربه کرده بودند. آرزوی تشکیل حکومت علوی که نایب امام زمان در راس آن قرار دارد رؤیایی فراموش‌ناشدنی برای شیعیان بود که پس از تجربه انقلاب اسلامی از خاطر شیعیان زدوده شد و به عکس٬ زمینه‌ساز پیدایش نگرش‌های سکولار دینی گشت.

در واقع سقوط موصل زمینه‌ساز گذر از یک تجربه مهم تاریخی برای مسلمانان بود که در خلال آن٬ بلوغی واقع‌گرایانه برای این جوامع پدید آورده و نگرش‌های فانتزیک و آرمان‌گرایانه را در بینشان تضعیف کرد. از باب مثال٬ تجربه داعش برای جوامع اسلامی بسان تجربه فاشیسم و کمونیسم برای جوامع اروپایی بود که در خلال آن به ناممکن بودن و بلکه خطرناک بودن راه حل‌های آرمان‌گرایانه پی برده و عقلانیت واقع‌گرایانه را تقویت نمود.

سقوط موصل٬ تهدیدی مشترک برای همه نیروهای متخاصم منطقه بود و در نتیجه٬ زمینه‌ساز متحد کردن آنها در یک جبهه مشترک علیه داعش گشت. در عراق٬ شیعیان و سنیان و کردها شانه به شانه در برابر داعش ایستادند و زمینه همکاری سازماندهی امنیتی و نظامی و سیاسی بین آنها فراهم آورد. در سطح منطقه‌ای نیز سقوط موصل به ایجاد بسیج نیروهای متخاصم از جمله ایران و آمریکا و عربستان و غیره در برابر داعش انجامید.

سقوط موصل به ایجاد یک دولت پنهان ریشه‌دار و عمیق درون سازمان سیاسی عراق منتهی شد. ایجاد نیروهای حشد شعبی که در آن زمان ضرورتی گریزناپذیر بود به تدریج به اقتدار این گروه‌ها و توسعه نفوذ امنیتی و سیاسی و اقتصادی آنها انجامید. نیروهای حشد شعبی از مجموعه گروه‌های نظامی مورد حمایت ایران در عراق تشکیل شدند و عملا موفق شدند که جلوی پیشروی داعش را بگیرند. این نیروها هر چند اکنون قانونا زیر نظر نخست وزیر بوده و بخشی از نیروهای نظامی و امنیتی عراق به شمار می‌روند اما فعالیت سیاسی آنها مستقل از حکومت عراق صورت گرفته و چالشی جدی فراروی آینده استقرار عراق به شمار می‌روند. نظام سیاسی عراق در خلال مدت دراز آینده با چالش کنترل دولت پنهان و اعمال سلطه سیاسی و قانونی خود دست و پنجه نرم خواهد کرد.

سقوط موصل به نابودی بخش وسیعی از تمدن و تاریخ و فرهنگ عراق بلکه کل خاورمیانه انجامید. انفجار ده‌ها مراکز دینی و تاریخی دیگر زیانی جبران‌ناپذیر برای عراق و همه ملت‌های جهان به شمار می‌رود. به علاوه٬ سقوط موصل به نابودی بخش وسیعی از تنوع قومیتی و دینی عراق انجامید. منطقه دشت نیوی از غنی‌ترین مناطق حضور اقلیت‌های عراق بود که پس سیطره داعش بر منطقه٬ آسیب فراوان دیده و هرگز نتوانست به وضع سابق باز گردذد. به علاوه٬ هزاران نفر از اقلیت‌های عراق پس از سقوط موصل٬ این کشور را به طور کامل ترک کرده و به مهاجرت دایم به کشورهای دیگر پرداختند.

اکنون٬ شهر موصل با حجم وسیعی از ویرانه‌های بر جا مانده از دوره جنگ هم چنان در انتظار بازسازی بوده که سال‌های درازی از تلاش فراگیر داخلی و خارجی را می‌طلبد.

سخن آخر آن که سقوط موصل تجربه عمیقی فراروی ساکنان خاورمیانه قرار داد که اقتضای درج آن ضمن سیستم آموزشی کشورهای منطقه به جهت یادآوری مستمر ضایعات آن و جلوگیری از تکرار آن مطرح می‌شود.