از تکتیرانداز تا تیربار؛ کشتار معترضان دیماه ۱۴۰۴ با چه سلاحهایی انجام شد؟
- نویسنده, فرزاد صیفیکاران
- شغل, راستیآزمایی بیبیسی
- زمان مطالعه: ۱۴ دقیقه
- هشدار: این مطلب حاوی جزئیاتی است که ممکن است آزاردهنده باشد.
«از نزدیکهای غروب صدای ممتد رگبار شروع شد و تا نیمههای شب ادامه داشت. انگار میدان جنگ بود، تمام نمیشد. صبح که بیرون رفتم همهجا رد خون بود، پیادهرو، خیابان، کوچهها، دیوارها… همهجا رنگ خون گرفته بود…»
این روایت یک شاهد عینی در گفتوگو با بیبیسی از محله دره دریژ کرمانشاه از وقایع پنجشنبه ۱۸ دیماه ۱۴۰۴ است. محلهای که تنها کمی قبل از قطعی اینترنت، چندین ویدیو از معترضانی که با گلوله نیروهای امنیتی غرق در خون نقش زمین شده بودند، منتشر شد.
اعتراضات دیماه ۱۴۰۴، از لحاظ میزان و نوع سرکوب و خشونت نیروهای امنیتی بی سابقه است. اگرچه هنوز آمار دقیق کشتهها مشخص نیست، سطح بالای خشونت و استفاده از انواع سلاح مهلک، خبر از هزاران کشته در سراسر ایران دارد.
تنها در تهران، صدها جسد در کیسههای سیاه که در محوطه بیرونی و سولههای پزشکی قانونی کهریزک روی هم افتاده و رها شده بودند. زیپ خیلی از کیسهها باز بود واجساد خونین و و پیکرهای متلاشی شده بیرون زده بود و رد خون بر زمین همهجا دیده میشد. بعضی از جنازه ها لخت بودند و بعضی هنوز لباس بر تن داشتند. تصویر خانوادههایی که بهتزده، در میان انبوه اجساد، دنبال عزیزشان میگشتند، تصویری بود که بعد از چند روز بیخبری، جهان را مبهوت کرد و از فاجعه کشتار گسترده معترضان در سایه قطع اینترنت خبر میداد.
پیام اخوان، دادستان پیشین دیوان کیفری بینالمللی سازمان ملل در لاهه به بخش راستیآزمایی گفت: «این بزرگترین کشتار دستهجمعی در تاریخ معاصر ایران و یکی از بزرگترین کشتارهای جهان است.»
کشتار بزرگ معترضان در خیابانهای ایران با چه سلاحهای رقم خورد؟
بخش راستیآزمایی بیبیسی فارسی با بررسی صدها ویدیو و عکس از اعتراضات دیماه، توانسته طیفی گسترده از سلاحهای کشنده، خودروهای زرهی و سلاحهای غیرکشنده را شناسایی کند که نیروهای امنیتی برای کشتن معترضان به کار گرفتهاند.
این سلاحها عبارتند از:
- تیربار / دوشکا
- تفنگ تکتیرانداز
- کلاشنیکف
- شاتگان
- سلاح کمری
- تفنگ پینتبال ساچمهای
- گاز اشکآور
- قمه، چاقو
- باتون
- چوبدستی بزرگ
- لیزر سبز
تیربار / دوشکا
تصاویری که از شهرهای مختلف مثل تهران، اصفهان، یزدانشهر، شهسوار و شهرهای دیگر منتشر شده، تیربارهای سنگین همچون دوشکا را بر روی پیکاپهای نیروهای نظامی نشان میدهد.
پیش از اینکه در تاریخ ۲۳ دی تصاویر استفاده از تیربار منتشر شود، بیبیسی فارسی از منابعی باخبر شده بود که حکومت ایران این بار هم در بعضی شهرها خودروهای مجهز به تیربار برای کنترل اعتراضات و ایجاد فضای امنیتی استفاده کرده است.
در روز ۲۳ دی ماه کانال تلگرام وحیدآنلاین، فعال شبکههای اجتماعی، دو عکس از میدان صادقیه تهران در شب ۱۸ دی منتشر کرد که یک پیکاپ سیاه با تیرباری بر پشت آن را نشان میداد. بررسیهای ما نشان میدهد این خودرو احتمالا مربوط به گردان امنیتی امام علی سپاه تهران مسلح به دوشکا است.
عکس خبرگزاری فارس از رژه گردان امنیتی امام علی یک پیکاپ سیاه با تیربار بر روی آن را نشان میدهد که با عکس پیکاپ مجهز به تیربار در میدان صادقیه شباهت زیادی دارد.
گردانهای امام علی یگانهای متشکل از نیروهای بسیج و از ساختارهای سپاه پاسداران برای مقابله با اعتراضات خیابانی است. این گردانها پس از نیروی انتظامی، یگان ویژه ناجا و نیروهای پایگاههای بسیج و مساجد، در سطح چهارم بخش عملیاتی کنترل و مدیریت یا سرکوب اعتراضات شهری قرار دارند.
آمائل کوتلارسکی، مدیر تیم تسلیحات در موسسه اطلاعات دفاعی جینز، میگوید که تیربار سنگینی که روی وانت مشکی سپاه دیده میشود، مدل دوشکا-ام است که با مجوز در ایران با نام دی۵۴ تولید میشود.
به جز سپاه و ارتش، نیروهای یگان ویژه زیرمجموعه فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی (فراجا) هم پیکاپهای سیاه مسلح به تیربار دوشکا دارند.
منبع تصویر، Mehr News Agency
اولین بار در سرکوب اعتراضات نیزار ماهشهر در آبان ۱۳۹۸ نیروهای یگان ویژه از تیربار دوشکا استفاده کردند که به کشته شدن دهها معترض پناهگرفته در نیزارها انجامید.
در اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» در سال ۱۴۰۱ هم در استانهای کرمانشاه، کردستان و آذربایجان غربی نیروهای امنیتی از تیربار علیه معترضان استفاده کردند.
ویدیویی از اعتراضات ۱۹ دیماه یزدانشهر در استان اصفهان، که تلویزیون ایران اینترنشنال منتشر کرد، شلیک تیربار به طرف معترضان را نشان میدهد. در ثانیه ۴۶ این ویدیو، لحظه شلیک و آتش عظیم آن مشخص است.
منبع تصویر، Iran International
در این ویدیو تشخیص اینکه کدام نیروهای نظامی با تیربار شلیک میکنند دشوار است، اما لباس خاکی رنگ نظامی و خودروهای پیکاپ سفید شباهت زیادی به نیروهای زمینی سپاه پاسداران دارد. اما چون آرم نظامی نیروها مشخص نیست، نمیتواند با قطعیت گفت وابسته به کدام نیروی نظامی هستند.
در ویدیوی دیگری که مکان آن هنوز مشخص نیست، اما بررسیهای ما نشان میدهد که مربوط به اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ ایران است، عده زیادی از نیروهایی شبیه به سپاه پاسداران دیده میشوند که با چندین خودرو در یک بلوار در حال حرکتاند و بر روی یکی از خودروها تیربار بزرگی قرار دارد.
منبع تصویر، Mamlekate
آمائل کوتلارسکی به بیبیسی میگوید تیربارهای سنگینی که روی وانتهای سفید دیده میشوند، مدل دبلیو ۸۵ ساخت چین هستند که با مجوز سازنده در ایران تولید شده است.
به گفته این کارشناس تسلیحات یک تیربار متوسط پیکی (PK) هم در دست نیروهای امنیتی دیده میشود.
موسسه تیمز ولی گانز، که در زمینه کارشناسی و بازسازی سلاحهای نظامی و ورزشی فعالیت دارد، به بخش راستیآزمایی بیبیسی گفت در ویدیوها خودروهای مجهز به تیربارهای سنگین دوشکا قابل مشاهده هستند.
تیربارهای دوشکا و دبلیو ۸۵ جزو سلاحهای سنگین جنگی هستند.
دوشکا مسلسلی سنگین است با کالیبر ۱۲/۷میلیمتری و پوکههای ۱۰۸ میلیمتری که در جنگ جهانی دوم در شوروی و به عنوان مسلسل ضد هوایی ساخته شد. بعد از جنگ جهانی از دوشکا برای دیگر مقاصد دیگر، مثل مسلسل روی تانک، خودروهای زرهپوش جنگی و سلاح حمایتی پیادهنظام استفاده شد.
در یکی از ویدیوهایی که راستیآزمایی کردیم، یکی از مخاطبان دو پوکه فشنگ و یک فشنگ بزرگ را نشان میدهد و توضیح میدهد که نیروهای امنیتی در میدان بهشت تهران با این گلولهها به طرف مردم معترض شلیک کردند.
شرکت تیمز ولی گانز که این عکس را بررسی کرده به بخش راستیآمایی بیبیسی فارسی گفت فشنگ سیاه بزرگ، پرتابه توپ خودکار ۲۰ میلیمتری است که برای کاربردهای ضدتجهیزات طراحی شده است: «مهمات از این نوع برای تخریب سازهها، خودروها و اهداف سخت، از جمله نفربرهای چرخدار یا زنجیری با زره سبک، به کار میروند و برای استفاده علیه افراد طراحی نشدهاند، هرچند پیامد اصابت آن به انسان فاجعهبار خواهد بود.»
به گفته این شرکت وجود خراش روی بدنه این پرتابه نشان میدهد که شلیک شده است.
منبع تصویر، Mamlekate
تک تیرانداز
سلاح تکتیرانداز از جمله سلاحهای کشنده است که بر اساس روایتهای شاهدان، که به بخش راستیآزمایی بیبیسی فارسی دادهاند و تصاویری که منتشر شده است در اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ بهطور گسترده، از آن استفاده شده است.
کارشناس پزشکی قانونی کهریزک در گزارشی که از صداوسیمای جمهوری اسلامی پخش شد، به استفاده از تکتیرانداز برای کشتن معترضان اشاره کرد. این کارشناس پزشکی قانونی بدون اشاره به نیروهای نظامی خاصی، میگوید «گلوله از بالا به سر یا گردن» به بعضی از کشتهشدهها اصابت کرده که نشان میدهد «کسی که تیراندازی کرده در ارتفاع بسیار بالا و مسلط قرار داشته است.»
یکی از مهمترین شواهد درباره استفاده از تکتیرانداز، ویدیویی از اعتراضات جمعه ۱۹ دی در مشهد است که کانال تلگرامی مملکته منتشر کرده است. در این ویدیو که بخش راستیآزمایی بیبیسی آن را تایید کرده است، دو نیروی امنیتی با لباس فرم سیاه دیده میشوند که در کنار یکی از آنها یک تکتیرانداز دراگونوف (SVD) قرار دارد.
آرم نظامی روی یونیفرم سیاه این دو نفر مشخص نیست. برای همین نمیتوان با قطعیت گفت که آنها نیروهای کدام نهاد نظامی هستند. نیروهای نوپو (نیروهای ویژه پیرو ولایت) زیر مجموعه فراجا و بعضی از یگانهای سپاه پاسداران یونفرمهای سیاه دارند که از سلاح تکتیرانداز دراگونوف هم استفاده میکنند.
منبع تصویر، Young Journalists Club
یکی دیگر از نیروهای غیررسمی سپاه پاسداران به نام نخسا (نیروهای خودجوش سرزمینهای اسلامی) هم از تک تیرانداز دراگونوف استفاده میکند و آرم نظامی این نیرو نشان دراگونوف را دارد.
نخسا جزو نیروهای ایرانی بود که در جنگ سوریه حضور داشت و در سرکوب اعتراضات خیابانی از جمله سال ۸۸، آبان ۹۸ و «زن، زندگی، آزادی» نقش داشته است. هنوز حضور نیروهای نخسا در سرکوب اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ تایید نشده است، اما کانال تلگرامی وابسته به نخسا در پستهای متعدد معترضان را به «برخورد» تهدید کرده بود.
منبع تصویر، UGC
درباره نخسا بیشتر بخوانید: نخسا در جنگ با اسرائیل؛ نیروهای خودجوش یا اعضای سپاه؟
عکسی هم از پشتبام شهرداری اصفهان از سرکوب معترضان منتشر شده است که در آن یک نیروی امنیتی با روپوش نارنجی با تکتیراندازی شبیه به دراگونوف در دست، دیده میشود.
منبع تصویر، Mamlekate
موسسه تیمز ولی گانز به بخش راستیآزمایی توضیح داد که یک تکتیرانداز در موقعیت مناسب میتواند با ترکیبی از دقت، غیرقابلپیشبینیبودن و ایجاد ترس، یک یگان نظامی کامل را زمینگیر کند و تاثیر آن برای غیرنظامیان آموزشندیده، بسیار شدیدتر است: «بیشتر مردم درکی از چگونگی واکنش به تهدیدی دور و نادیدنی ندارند و ترس حاصل بهطور قطع موجب وحشت جمعی میشود.»
بخش راستیآزمایی بیبیسی به اطلاعاتی درباره یکی از کشتهشدگان به نام ابراهیم پوراحمدیان، سرایدار اهل سقز دست یافته است که پنجشنبه ۱۸ دی در تهران مقابل چشمان فرزندش با شلیک تکتیرانداز به پیشانی کشته شد.
عکسهای پیکر ابراهیم پوراحمدیان که بیبیسی به دست آورده، شلیک گلوله به وسط پیشانی را نشان میدهد.
منبع تصویر، UGC
کلاشنیکف
کلاشنیکف سلاح سازمانی همه نیروهای نظامی و انتظامی ایران است. ویدیوهایی که بررسی کردیم در آنها استفاده پلیس و سپاه از کلاشنیکف و مدلهای تولیدی ایرانی، به نام کیال، دیده میشود. در اعتراضات قبلی مثل سال ۱۳۸۸، دی ماه ۱۳۹۶، آبان ۱۳۹۸ و زن، زندگی، آزادی هم نیروهای امنیتی از کلاشنیکف برای کشتن معترضان استفاده کردهاند.
ویدیویی که که وحیدآنلاین از اعتراضات ۱۹ دی در آمل منتشر کرد، یک نیروی امنیتی را نشان میدهد که با کلاشنیکف به طرف معترضان هدفگیری و شلیک میکند.
منبع تصویر، VahidOnline
یک شاهد پیشتر درباره اعتراضات پنجشنبه ۱۸ دی در فیلکه دوم صادقه تهران به بیبیسی فارسی گفته بود که با «کلاشنیکف مردم را به رگبار بستند.»
ویدیویی دیگری هم از اعتراضات همین روز در فلکه دوم صادقیه تهران منتشر شده است که صدای رگبار نیمهخودکار شنیده میشود.
شبکه سیمای آزادی، وابسته به سازمان مجاهدین خلق ایران، هم ویدیویی ۶ دقیقهای از کلانتری ۱۲۶ تهرانپارس منتشر کرده که بر اساس بررسیهای بخش راستیآزمایی بیبیسی در این شش دقیقه دستکم ۲۶۲ بار صدای تیراندازی و رگبار گلوله شبیه کلاشنیکف شنیده میشود.
تعداد تصاویر اختصاصی از پوکه فشنگهای بهجامانده در خیابانها به دست بخش راستیآزمایی بیبیسی رسیده است. آمائل کوتلارسکی، مدیر تیم تسلیحات در موسسه اطلاعات دفاعی جینز میگوید پوکه فشنگ ۷٫۶۲×۳۹ میلیمتری در آن دیده میشود.
این گلوله مخصوص سلاحهایی مثل کلاشنیکف است.
مدیر تیم تسلیحات در موسسه اطلاعات دفاعی جینز به بخش راستیآزمایی بیبیسی فارسی میگوید در بعضی دیگر از ویدیوها سلاحهای کیال ساخت ایران دیده میشوند که از کلاشنیکف الگوبرداری شده است.
شاتگان
منبع تصویر، Vahidonline
بررسیهای ما بر اساس تصاویر و ویدیوهای متعدد، استفاده نیروهای امنیتی از شاتگان علیه معترضان را اثبات میکند.
بیبیسی فارسی در گزارشهای ویدیویی بسیاری در این اعتراضات و اعتراضات پیشین شلیک مستقیم شاتگان ساچمهای را به معترضان در شهرهای مختلف مستند کرده است.
عکسی از اعتراضات ۱۱ دی ۱۴۰۴ در شهر لردگان، در استان چهار محال و بختیاری، یکی از پلیسها را با شاتگان کالیبر ۱۲ دردست نشان میدهد.
در ویدیویی از اعتراضات ۱۷ دی در آبادان که بخش راستیآزمایی بیبیسی فارسی بررسی کرده، شاتگان در دست نیروهای امنیتی دیده میشود.
منبع تصویر، VahidOnline
آمائل کوتلارسکی، بر اساس بررسی ویدیوها و تصاویری که بیبیسی در اختیارش قرار داد، وجود انواع مختلف از شاتگان در دست نیروهای امنیتی را تایید میکند. آقای کوتلارسکی میگوید: «شاتگانها متنوعند. در میان آنها چند مدل «ماهر» هم در پیکربندی استاندارد، هم کوتاه دیده میشود. به نظر میرسد نیروهایی که کلاه ایمنی موتورسیکلت بر سردارند، از یک مدل غیرنظامی شکاری استفاده میکنند. اما تشخیص دقیق آن دشوار است.»
منبع تصویر، mindex-center.ir
استفاده از شاتگان در موارد متعدد هم در اعتراضات زن، زندگی، آزادی و هم اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ باعث کشته شدن معترضان و آسیبهای چشمی از جمله کوری و از کار افتادگی اعضای بدن شده است.
دکتر قاسم فخرایی، رئیس بیمارستان تخصصی چشم فارابی، در مصاحبه با خبرگزاری ایسنا گفته است که از اوایل روز جمعه ۱۹ دی ۱۴۰۴ عده بیمارانی که همگی با پارگی چشمی در اثر ساچمه و گلوله آمده بودند، افزایش یافت و به گفته او «در مجموع، حدود هزار نفر به بیمارستان فارابی مراجعه کردهاند که پارگی چشم داشتند و نیازمند جراحی فوری بودند.»
یک منبع آگاه پیشتر به بخش راستیآزمایی بیبیسی فارسی گفته بود که بیمارستان فارابی در جمعه ۱۹ دی «کد بحران» اعلام کرده بود. به این معنی که هیچ بیماری غیر از اورژانسی را نمیپذیرفت؛ همه کادر پزشکی را برای کمک به اورژانس فراخواند و همه جراحیهای غیرفوری را هم لغو کرد.
بخش راستیآزمایی بیبیسی به تصاویر و مدارک پزشکی چند معترض را که در اعتراضات اخیر در مشهد بر اثر گلوله ساچمهای از ناحیه چشم آسیب دیده بودند، دستیافته است.
تصویر سیتیاسکن یکی از معترضان فرو رفتن گلوله ساچمهای در بافت چشم را بهوضوح نشان میدهد. بیبیسی برای حفظ امنیت این افراد، از ذکر اسم آنها خودداری میکند.
موسسه تیمز ولی گانز میگوید شاتگانهایی که در تصاوی دیده میشود عموما کالیبر ۱۲ هستند که در فاصله نزدیک، بهویژه در داخل ساختمانها و مناطق متراکم، بهشدت مرگبارند.
برای اسلحههای شاتگان طیفی گسترده از گلولههای ساچمهای در اندازههای متفاوت هست که هر کدام، در صورت اصابت به بدن، تاثیری متفاوتی بهجامیگذارد.
اسلحه کمری
بررسیهای ما نشان میدهد که در مواردی نیروهای امنیتی از اسلحه کمری استفاده کردهاند که کوچکترست، اما جزو سلاحهای کشنده دستهبندی میشود.
در دو ویدیویی که از اعتراضات پنجشنبه ۱۸ دی در کرمانشاه بررسی کردیم، در دست نیروهای امنیتی لباس شخصی دستکم دو نوع سلاح کمری دیده میشود.
منبع تصویر، Mamlekate
آمائل کوتلارسکی میگوید تشخیص نوع سلاحهای کمری در این ویدیوها دشوار است، اما میتوان حدس زد که آنها شبیه طراحیهای قدیمیتر سلاح کمری برتا مدل ۵۰ یا سیزد ۷۵ هستند.
دیگر سلاحها
علاوه بر سلاحهای کشنده و سنگین، که نیروهای امنیتی ایران در سرکوب اعتراضات دی ۱۴۰۴ استفاده کردند، بررسی تصاویر نشان میدهد از طیف گسترده سلاحهای سبکتر مثل تفنگ پینتبال ساچمهای، گاز اشکآور، قمه و چاقو، باتون، چوبدستی بزرگ، لیزر سبز، ماشین آبپاش، خودروی زرهپوش (اِمرپ) طوفان، خودروی زرهپوش (امرپ) جسور و خودروی زرهی فاتق استفاده شده است.
اولین بار است که در ویدیوهای اعتراضات میبینیم که نیروهای امنیتی از لیزر سبز استفاده کردهاند. دستکم در سه ویدیوی مربوط به شهرهای مشهد و تهران استفاده از لیزر را تایید کردهایم. هنوز مشخص نیست نحوه بهکارگیری نیروهای امنیتی از لیزر سبز چیست و آیا برای از بین بردن دید معترضان به کار گرفته شده یا نشان کردن آنها.
نیروهای مسلح ایران نوعی لیزر سبز که شبیه به سلاح کمری است در اختیاردارند که برای از بردن موقت دید استفاده میشود. اما مشخص نیست لیزر سبزی که در بعضی ویدیوها دیده میشود، همین است یا نه.
منبع تصویر، mindex-center.ir
نیروهای امنیتی حتی با چاقو و قمه به معترضان حمله کردند. برای مثال در ویدیوی دوربینهای مداربسته از حمله نیروهای لباس شخصی به معترضان، که در یک آپارتمان پناه گرفته بودند، قمه دیده میشود. یا در ویدیویی از اعتراضات پنجشنبه ۱۸ دی میبینیم یک نیروی لباس شخصی با قمه به یک دختر معترض حمله میکند و ضربهای به سر او میزند. در همین ویدیو چندین مامور امنیتی دیگر هم با لباس فرم نظامی دیده میشوند.
منبع تصویر، VahidOnline
اگرچه نیروهای امنیتی در اعتراضات ایران از سلاحهای غیرکشنده هم استفاده میکنند، اما در موارد متعددی چنان استفاده از سلاحهای غیرکشنده افراطی بوده که به مرگ معترضان منجر شده است. برای مثال محسن محمدپور، کودک کارگر اهل خرمشهر، در اعتراضات آبان ۹۸ و مهرشاد شهیدیراد در اراک در سال ۱۴۰۱، هر دو بر اثر تعدد ضربات باتون به سر کشته شدند.
بهکارگیری این نوع سلاحها به چه معناست؟
پیام اخوان، دادستان پیشین سازمان ملل متحد در دیوان کیفری بینالمللی (لاهه) به بیبیسی میگوید تا قبل از سرکوب اعتراضات دیماه، بزرگترین کشتار معترضان در تاریخ معاصر ایران مربوط به اعدامهای تابستان ۱۳۶۷ بود: «با توجه به اعتراف مقاماتی در جمهوری اسلامی در گزارش خبرگزاری رویترز [که در این اعتراضات] پنج هزار نفر کشته شدهاند، اعتراضات دیماه در میدان جنگ رخ نداده و مسالمتآمیز بود. حتی اگر بعضی در میان میلیونها نفری که اعتراض کردند دست به خشونت زده باشند، چون مسلح نبودند، به شیوه نظامی کشتن این اشخاص آشکارا جنایت علیه بشریت است.»
آقای اخوان به دلیل حجم کشتار و استفاده از تسلیحات جنگی برای کشتن معترضان، سرکوب اعتراضات دیماه را «نقض سازمانیافته حقوق بشر» و «بزرگترین کشتار در تاریخ معاصر ایران و یکی از بزرگترین کشتارها در سراسر جهان» میداند.
موسسه تیمز ولی گانز میگوید بهکارگیری سلاحهای نظامی علیه معترضان مسالمتآمیز «غیرقابل دفاع» است.
به گفته این موسسه در دموکراسیهای غربی، انتظار میرود پلیس از تاکتیکهای بهدقت مدیریتشده استفاده کند و در صورت لزوم به تجهیزات غیرکشنده کنترل شورش، از جمله آبپاشها، برای مدیریت جمعیت، کاهش تنش و بازگرداندن نظم متوسل شود. چراکه هدف کلی همواره به حداقل رساندن آسیب و جلوگیری از جراحات غیرضروری است.
مهمترین خبرها
گزارش و تحلیل
مطالب پرخواننده
محتوا در دسترس نیست