شرکای تجاری ایران چه کشورهایی‌اند و پیامد تعرفه‌های آمریکا چیست؟

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، گفته است کشورهایی که با ایران تجارت کنند، مشمول تعرفه ۲۵ درصدی آمریکا خواهند شد.

این اظهارات هم‌زمان با سرکوب اعتراضات ضد حکومتی در ایران مطرح شده که برآورد شده هزاران نفر در آن کشته شده باشند.

آقای ترامپ پیش‌تر هم از تهدید به وضع تعرفه برای تحت فشار گذاشتن کشورها استفاده کرده بود.

درباره این تعرفه‌ها چه می‌دانیم؟

اطلاعات زیادی در این باره در دست نیست. روز دوشنبه، آقای ترامپ در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «از این لحظه، هر کشوری که با جمهوری اسلامی ایران تجارت کند، باید تعرفه‌ای ۲۵ درصدی بر هرگونه تجارت خود با ایالات متحده آمریکا بپردازد. این فرمان قطعی و نهایی است. از توجه شما به این موضوع متشکرم!»

رئیس‌جمهور آمریکا جزئیات بیشتری نداده است.

کدام کشورها با ایران تجارت می‌کنند؟

از میان بیش از صد کشوری که با ایران تجارت دارند، چین بزرگ‌ترین شریک صادراتی ایران است.

بر پایه آمار موسسه «ترید دیتا مانیتور»، که بر اساس داده‌های گمرک جمهوری اسلامی ایران تهیه شده، چین در سال منتهی به اکتبر ۲۰۲۵ بیش از ۱۴ میلیارد دلار کالا از ایران خریداری کرده است.

پس از چین، عراق قرار دارد که ۱۰ و نیم میلیارد دلار کالا از کشور همسایه‌اش وارد کرده است. ایران همچنین امارات متحده عربی و ترکیه را در میان بزرگ‌ترین مشتریان خود دارد.

صادرات ایران به ترکیه از ۷/۴ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ به ۷.۳ میلیارد دلار در سال گذشته جهش داشت.

تقریبا همه ده کالای صادراتی اول ایران مربوط به سوخت است. ایران از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت جهان است.

ایران همچنین مواد غذایی، از جمله پسته و گوجه‌فرنگی، صادر می‌کند. اما با فاصله بسیار زیاد، واردکننده‌ای بزرگ‌تر نسبت به صادرکننده است.

حدود یک ‌سوم واردات ایران مواد غذایی است؛ به‌ویژه ذرت، برنج، دانه‌ آفتابگردان و انواع روغن‌، همچنین دانه‌ سویا.

اما بزرگ‌ترین واردات ایران طلا است.

در دوازده ‌ماهه منتهی به اکتبر، ایران ۶/۷ میلیارد دلار طلا وارد کرده، در مقایسه با ۴/۸ میلیارد دلار در سال قبل آن.

این تعرفه چگونه ممکن است اجرا شود؟

دونالد ترامپ در پست خود می‌گوید که اعمال تعرفه ۲۵ درصدی «از همین حالا اجرایی» و فرمان «قطعی و نهایی» است.

با این حال، کاخ سفید هنوز جزئیاتی منتشر نکرده که نشان دهد این تصمیم در عمل چگونه اجرا خواهد شد یا کدام کشورها مشمول آن می‌شوند.

ما نمی‌دانیم که آیا این تعرفه شامل همه کشورهایی می‌شود که با ایران داد و ستد دارند، یا تنها شرکای بزرگ تجاری آن.

همچنین مشخص نیست که این عوارض ۲۵ درصدی علاوه بر تعرفه‌های موجود دولت ترامپ است که همین الان اجرا می‌شوند یا نه.

ایالات متحده همچنین مشخص نکرده که این تعرفه جدید تحت کدام قانون معرفی خواهد شد. تعرفه‌های گسترده‌ای که آوریل گذشته اعلام شد، ذیل قانون اختیارات اقتصادی اضطراری بین‌المللی اعمال شدند.

اما این قانون در حال حاضر با چالش حقوقی روبه‌رو است و دیوان عالی ایالات متحده ممکن است به‌زودی و حتی تا روز چهارشنبه در این‌باره رای دهد. دونالد ترامپ روز دوشنبه گفت اگر این تعرفه‌ها تایید نشوند، آمریکا «بدجوری به دردسر خواهد افتاد.»

اعمال این تعرفه شاید دشوار باشد. برآورد شده که ایران در سال ۲۰۲۴ میلیاردها دلار درآمد نفتی داشته، آن هم با استفاده از ناوگانی از کشتی‌های سایه که ردیابی آن‌ها دشوار است و همچنین فروش نفت خود به یوان، واحد پول چین به‌ جای دلار آمریکا.

این اقدام چه تاثیری بر روابط آمریکا و چین خواهد داشت؟

در ظاهر، اعلام این تصمیم آقای ترامپ خطر از سرگیری تنش‌های تجاری آمریکا و چین را به همراه دارد.

اگر رئیس‌جمهور آمریکا واقعا منظورش همان چیزی باشد که نوشته، این بدان معنا است که کالاهای چینی صادر شده به آمریکا باید فورا مشمول تعرفه ۲۵ درصدی شوند.

اما به گفته بلومبرگ اکونومیکس، این کالاها هم‌اکنون هم به‌طور متوسط مشمول تعرفه‌ای ۳۰/۸ درصدی هستند.

پس آیا تعرفه جدید علاوه بر تعرفه فعلی اعمال خواهد شد؟ یا استثنائاتی در نظر گرفته خواهد شد؟

چین پیش‌تر نشان داده که در برابر اقداماتی که آن‌ها را نامتناسب می‌داند، آمادگی مقابله دارد.

چنین تقابلی را هم از راه اعمال تعرفه‌های خود انجام داده و هم مهم‌تر از آن با وضع محدودیت بر صادرات عناصر معدنی کمیاب، که آمریکا به‌شدت برای صنایع فناوری خود به آن‌ها نیاز دارد.

چین در حال حاضر کنترل عمده عرضه جهانی این مواد را در دست دارد و این به آن کشور اهرم فشار مهمی می‌دهد؛ اهرمی که به پکن کمک کرد تا در نوامبر به آتش‌بس موقت تجاری با آمریکا برسد و تنش‌ را کم کند.

بنابراین، اعمال تعرفه ۲۵ درصدی جدید بر چین در حال حاضر اقدامی بسیار تحریک‌آمیز است و پکن پیش‌تر هشدار داده که «همه اقدامات لازم را برای دفاع از حقوق و منافع قانونی خود اتخاذ خواهد کرد.»

تحلیلگران تردید دارند که این تصمیم واقعا عملی شود، به‌ویژه با توجه به این‌که تاثیر واقعی بسیاری از تصمیم‌های قبلی دونالد ترامپ با آنچه در ابتدا اعلام شده بود مطابقت نداشته است.

بر سر اقتصاد ایران چه خواهد آمد؟

ذخایر عظیم نفتی ایران این کشور را در زمره ده تولید کننده بزرگ نفت جهان قرار می‌دهد و این باید منبع ثروت فراوان باشد.

اما اقتصاد ایران سال‌ها است که با سوءمدیریت مالی عمومی، کاهش فروش نفت و تحریم‌های شدید بین‌المللی زمین‌گیر شده است.

بسیاری از جمعیت ۹۲ میلیونی این کشور برای تامین نیازهای اولیه مانند مواد غذایی و خدمات عمومی با مشکل مواجه‌اند و اعتراض به افزایش شدید هزینه‌های زندگی از دلایل مهم ناآرامی‌های اخیر است.

بر اساس تحلیل بی‌بی‌سی، میزان هزینه‌کرد خانوار در مقایسه با اوج آن در سال ۲۰۰۸ کم شده است و محدودیت‌های دولت در اشتغال زنان موجب شده نرخ اشتغال از ۴۲/۴ درصد در بیست سال گذشته به حدود ۳۷ درصد پایین آمده است.

در عین حال، گرانی هم به‌دلیل تورم بالا تشدید شده است. تورم در اکتبر در پی تغییرات در سیاست‌های دولتی که موجب سقوط ارزش ریال در برابر دلار آمریکا شده‌اند، به ۴۸.۴ درصد رسید.

این مسئله واردات را حتی گران‌تر کرده است. وارداتی که بسیار حیاتی‌اند، چرا که سرمایه‌گذاری ناکافی در سامانه‌های برق و آب موجب شده این زیرساخت‌ها غیرقابل اعتماد باشند و وعده‌های دولت برای افزایش تولید داخلی از مواد غذایی تا کالاهای مصرفی را تضعیف کرده‌اند.

کاهش یارانه سوخت در ماه دسامبر و احتمالا کاهش بیشتر تجارت خارجی به‌دلیل این تعرفه‌های جدید، ممکن است باعث تورم بیشتر و نزدیک‌تر شدن اقتصاد به فروپاشی شود.