چهار دلیل عمده پاکستان برای اخراج افغان‌ها

پاکستان از اول ماه آوریل سال جاری، مرحله دوم اخراج مهاجران افغان را آغاز کرده است. بنا به گزارش‌ها از ابتدای این ماه بیش از ۸۰ هزار مهاجر افغان بازگردانده شده‌اند.

در مرحله اول که در نوامبر سال ۲۰۲۳ آغاز شد، حدود ۸۰۰ هزار مهاجر افغان اجباری یا داوطلبانه به کشورشان بازگشتند.

در آن زمان،‌ انوارالحق کاکر، نخست‌وزیر موقت پاکستان، ادعا کرده بود ناامنی‌ها در کشور افزایش یافته و در بسیاری از حوادث، مهاجران «غیرقانونی افغان» دست دارند.

دولت پاکستان پیشتر اعلام کرده بود که مهاجران دارای مدارک قانونی از کشور اخراج نخواهند شد ولی با شروع مرحله دوم افغان‌‌هایی که مدارک قانونی در دست دارند، نیز به افغانستان برگردانده می‌شوند.

در ماه فوریه سال جاری، در جلسه کابینه پاکستان تصمیم گرفته شد که از اول ماه آوریل، مهاجرانی که مدارک «ای‌سی‌سی» (کارت شهروندی افغان) دارند و از اول ماه ژوئيه، دارندگان مدارک ثبت اقامت نیز به افغانستان بازگردانده شوند.

امیرخان متقی وزیر امور خارجه حکومت طالبان در دیدار با عبیدالرحمن نظامانی، سفیر پاکستان در کابل «رفتار نامناسب جاری را تحریک‌آمیز و به ضرر روابط دو کشور دانسته و خواستار تغییر این وضعیت شده است.»

عبدالمطلب حقانی، سخنگوی وزارت امور مهاجرین طالبان، به بی‌بی‌سی گفت مشکل مصادره اموال و بازداشت اعضای خانواده‌ مهاجران عمومی نیست.

از کارشناسان پاکستانی دلایل عمده‌ تصمیم پاکستان برای اخراج افغان‌ها را پرسیدم.

در ناامنی‌های پاکستان «افغان‌ها دست دارند»

در نوامبر ۲۰۲۳، انورالحق کاکر، نخست‌وزیر موقت پاکستان گفت پس از به قدرت رسیدن طالبان در افغانستان، میزان ناامنی‌ها در پاکستان «۶۰ درصد» افزایش یافته و در بیشتر حوادث، اعضای تحریک طالبان پاکستان (تی‌تی‌پی) دست داشته‌اند. آقای کاکر مدعی شد ۶۴ نفر از افراد مسلحی که در درگیری با نیروهای پاکستانی کشته شده‌اند «افغان» ‌بودند.

مقام‌‌ها در اسلام‌آباد بارها از دست داشتن «افغان‌ها» در ناامنی‌های کشور سخن گفته‌اند.

اما عامر رنا، تحلیگر مسائل امنیتی در پاکستان، می‌گوید دلیل تصمیم اخراج مهاجران افغان، ناامنی‌های اخیر نیست، بلکه این بحث از سال ۲۰۱۴ و پس از حمله به مدرسه نظامی پیشاور آغاز شد. در آن حمله بیش از ۱۵۰ کودک و معلم کشته شدند و پاکستان ادعا کرد که «برنامه‌ریزی این حمله از سوی تی‌تی‌پی در افغانستان صورت گرفته است.»

دولت پیشین افغانستان این موضوع را رد کرده بود.

آقای رنا باور دارد که پس از آن حادثه، پاکستان به این نتیجه رسید که مهاجران افغان و اردوگاه‌های آنها مکان‌هایی برای «فعالیت‌های تروریستی» است و از آن به عنوان پناهگاه استفاده می‌شود.

در همان زمان، نهادهای امنیتی پاکستان به این نتیجه رسیدند که «اخراج مهاجران افغان از کشور ضروری است.»

سال ۲۰۲۴ مرگبارترین سال برای ارتش پاکستان بود و حملات گروه‌های شبه نظامی طالبان پاکستانی و ارتش آزادی‌بخش بلوچ در پاکستان افزایش کم سابقه در یک دهه اخیر را داشت.

برآوردهای مرکز تحقیقات و مطالعات امنیتی در اسلام‌آباد نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۴، ۶۸۵ نیروی امنیتی پاکستان در ۴۴۴ حمله شبه‌نظامیان کشته شدند که با ۶۶ درصد افزایش نسبت به سال قبل مرگبارترین سال در یک دهه اخیر است و ۹۴ درصد تلفات در دو ایالت خیبر پختونخوا و بلوچستان رخ داده است.

اما محسن داور، سیاست‌مدار پشتون‌گرا در پاکستان، تصمیم دولت را محکوم کرده و می‌گوید که نهادهای امنیتی، مسئولیت ناکامی خود در تأمین امنیت را بر دوش افغان‌ها می‌اندازند و به مهاجران فشار وارد می‌کنند.

او می‌گوید «سیاست‌های گذشته اسلام‌آباد در تأمین امنیت، که شامل عملیات نظامی و کمک‌های مالی بود، به شدت مورد انتقاد قرار گرفته، چون آن سیاست‌ها هیچ سودی نداشته‌اند. حالا نهادهای [امنیتی]، برای پنهان کردن این ناکامی، روایتی را ساخته‌اند که گویا مهاجران در ناامنی‌ها دخیل‌اند.»

تیرگی روابط اسلام‌آباد با حکومت طالبان

به باور برخی تحلیل‌گران، دلیل اصلی، روابط تیره میان اسلام‌آباد و حکومت طالبان است، تنش میان دو کشور بر سر تحریک طالبان پاکستان باعث شده که اسلام‌آباد از موضوع مهاجران به‌عنوان «ابزار فشار» بر کابل استفاده کند.

آصف درانی، نماینده ویژه پیشین پاکستان برای افغانستان می‌گوید تصمیم پاکستان «کاملا سیاسی» است.

«طالبان افغان در مسئله تی‌تی‌پی با پاکستان همکاری نمی‌کند، و اسلام‌آباد هم در پاسخ به آنها می‌گوید از مهاجران‌تان خود مراقبت کنید. این مهاجران از دهه‌ها پیش در پاکستان زندگی می‌کنند، هیچ‌کس آن‌ها را تروریست نخوانده و برای کشور هم مشکلی ایجاد نکرده‌اند.»

به باور آقای درانی، پاکستان با بازگرداندن مهاجران این پیام را به کابل می‌فرستد: «اگر شما مانند یک همسایه خوب رفتار نکنید، ما هم دیگر متعهد به همکاری با شما نیستیم.»

افغان‌ها در اعتراضات ضد دولتی

علاوه بر ناامنی و اختلافات دیپلماتیک، دولت پاکستان اتهام دیگری را نیز متوجه مهاجران افغان می‌کند، و آن اتهام حضور در جنبش‌ها و اعتراض‌های ضددولتی است.

اخیرا، تحریک انصاف پاکستان، حزب منحل شده عمران خان، نخست‌وزیر پیشین زندانی، تظاهرات‌هایی در اسلام‌آباد به راه انداخت و «جنبش تحفظ پشتون‌ها» نیز در نقاط مختلف کشور گردهمایی‌های اعتراضی برگزار کرد.

دولت پاکستان در هر دو مورد ادعا کرده که شهروندان افغان نیز در این تجمعات شرکت داشته و در ایجاد بی‌ثباتی سیاسی در کشور نقش ایفا کرده‌اند.

دولت پاکستان، یکی از دلایل ممنوعیت فعالیت جنبش تحفظ پشتون‌ها را حمایت «افغان‌ها» از اقدامات ضد دولتی آن اعلام کرده است.

عرفان اشرف، تحلیلگر مسائل امنیتی و سیاسی و استاد دانشگاه پیشاور می‌گوید بیشتر افغان‌هایی که در پاکستان ساکن‌اند، در همین کشور متولد و بزرگ شده‌اند و «آنها نمی‌توانند از سیاست و مسائل کشور جدا بمانند، و طبعا طرفدار احزاب یا سیاستمداران مورد علاقه‌شان می‌شوند.»

دکتر اشرف باور دارد که پاکستان مشارکت افغان‌ها در سیاست را جرم تلقی کرده و آنها را به همین بهانه تحت فشار قرار می‌دهد.

«اگر در کراچی تظاهرات ضد دولتی برگزار شود، یا در اسلام‌آباد و پیشاور، دولت ادعا می‌کند افغان‌ها در آن شرکت داشته‌اند. همچنین اگر دزدی، قتل یا هر جرم دیگری رخ دهد، باز هم انگشت اتهام به سوی افغان‌هاست.»

دکتر اشرف می‌گوید پاکستان دنبال بهانه‌های مختلف برای اخراج این افراد است و «بهتر است که افغان‌ها نیز این واقعیت را درک کنند و به کشور خود بازگردند.»

به ‌باور دکتر اشرف، پاکستان مهاجران افغان را برای اهداف خاصی نگه داشته بود و حالا آن اهداف به پایان رسیده‌اند.

«در اول، از اردوگاه‌های آنها برای تقویت جنگ علیه شوروی استفاده می‌شد. بعد، طالبان که در اینجا آموزش دیده بودند، در دهه ۱۹۹۰ برای حمله به افغانستان به‌کار گرفته شدند، و اکنون، یک بار دیگر از همین راه، پاکستان و آمریکا موفق شدند تا حکومت دلخواه خود را در کابل روی کار بیاورند. در حال حاضر، پاکستان دیگر نیازی به این مهاجران یا اردوگاه‌های آنها ندارد. به همین دلیل در حال بازگرداندن آنها است.»

وقتی پول کمک بین‌المللی نمی‌رسد

بسیاری از افغان‌ها در نقاط مختلف جهان بر این باورند که پاکستان مهاجران را به دلیل کاهش یا توقف کمک‌های مالی از سوی جامعه بین‌المللی از خاک خود بیرون می‌کند.

اینکه این عامل مستقیماً دلیل بازگرداندن مهاجران است یا نه، قابل بحث است، اما از سال ۲۰۲۲ به این‌سو، کمک‌های مالی کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد برای افغانستان و مهاجران افغان به‌شدت کاهش یافته است.

در سال ۲۰۲۲، کمک‌ها ۳۳ درصد و در سال ۲۰۲۳، ۵۷ درصد کاهش یافت که در نتیجه، کمکی که برای حمایت از مهاجران در پاکستان اختصاص می‌یافت نیز به نصف رسید.

دکتر عرفان اشرف می‌گوید یکی از اهداف نگهداری مهاجران افغان در پاکستان، بهره‌برداری برخی نهادها و افراد از کمک‌های مالی بین‌المللی بود.

او می‌گوید: «حالا که کمک‌های آژانس پناهندگان سازمان ملل دیگر وجود ندارد و از کشورهای عربی نیز برای این اردوگاه‌ها زکات و صدقه‌ای نمی‌رسد، مهاجران دیگر برای آن نهادها و افراد سودی ندارند، و بنابراین، آن‌ها را بیرون می‌کنند.»

آصف درانی، نماینده ویژه پیشین پاکستان برای افغانستان نیز می‌گوید کمیسیاریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد دیگر از این مهاجران حمایت نمی‌کند، و به همین دلیل آن‌ها «وضعیت مهاجرتی خود را از دست داده‌اند» و اخراج‌شان دیگر «غیرقانونی تلقی نمی‌شود.»