شیء نورانی در آسمان شمال شرقی و مرکزی ایران؛ آزمایش موشک بالستیک یا پدافند هوایی؟‌‌‌

پس از دیده شدن پرتابه‌ای نورانی در آسمان استان‌های مرکزی و شمال شرقی ایران مانند گلستان، سمنان، خراسان رضوی و اصفهان در شب ۲۷ شهریور، گمانه‌زنی‌های زیادی در رسانه‌های اجتماعی منتشر شد. بعضی معتقد بودند که این اشیاء نورانی احتمالا موشک‌های بالستیک است بعضی هم گفتند که شاید راکت‌های پدافند هوایی ایران باشد. ‌

تا زمان انتشار این مطلب، هیچ‌کدام از مقامهای نظامی ایران در این باره اظهار نظری نکردند، اما معاون سیاسی-امنیتی استانداری گلستان گفت که این اشیاء مربوط به «آزمایش سامانه‌های داخلی است» و استاندار سمنان گفت که دلیل آن «اجرای تست‌های موشکی در داخل کشور» است.‌‌

هر دوی آنها گفتند که شهروندان نگران چیزی نباشند و قول دادند «اطلاعات تکمیلی در صورت نیاز متعاقبا اعلام می‌شود.»

همزمان چند وب‌سایت خبری در ایران بدون اشاره به منبع رسمی، وجود این اشیاء نورانی را مربوط به «تست موشک بالستیک پیشرفته جدید ایران توسط نیروی هوافضای سپاه» خواندند.

چند رسانه‌ غیر ایرانی و چند رسانه داخل ایران، این احتمال را مطرح کرده‌اند که شاید این پرتابه‌ها مربوط به آزمایش یک موشک قاره‌پیمای روسی (ICBM) باشد که از پایگاه آزمایش «کاپوستین یار» در استان آستراخان روسیه، در شمال دریای خزر، پرتاب شده اما این نیز رسما تایید نشده است.

ما در تیم راستی‌آزمایی بی‌بی‌سی فارسی ویدیوهایی که شهروندان از این جسم نورانی در آسمان دیدند را فریم به فریم بررسی کردیم و نظر یک کارشناس موشک و پدافند هوایی را در این باره پرسیدیم.

در همه تصاویر می‌توان یک شیء را دید که احتمالا موشک یا راکتی است که در حال شتاب گرفتن است. رد سفید ستون مانندی که در تصاویر دیده می‌شود مسیراین پرتابه را به سمت بالا نشان می‌دهد.‌‌

سپس رد موشک به صورت نقطه‌های کوچک سفید رنگ ابرمانند، تقریباً با فاصله‌های منظمی دیده می‌شوند و بعد دوباره رد سفید ستون‌مانند پدیدار می‌شود، پرتابه شعله‌ور می‌شود اما با لرزش‌ها و سوسوهای نامنظم. ‌

‌فابین هینز، پژوهشگر موشک و پدافند هوایی از موسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک معتقد است رد موشکی که در این تصاویر می‌بینیم، راهنمای خوبی است برای تشخیص اینکه آیا این پرتابه مربوط به پدافند هوایی ایران است یا موشک بالستیک. او بر این اساس نتیجه می‌گیرد که احتمالاً با یک آزمایش موشک بالستیک روبه‌رو هستیم که دچار مشکل یا نقص شده؛ به این معنا که موتور به درستی روشن نشده ونقطه‌هایی که با فاصله می‌بینم «نشان‌دهنده مشکل فنی در موشک است.»‌

به گفته او این حالت در موشک‌هایی با موتور پیشران مایع که در موشک‌های بالستیک استفاده می‌شود، پدید می‌آید که در اثر نقص فنی می‌تواند روشن یا خاموش می‌شود. ‌‌

(موتور پیشران سوخت مایع، موتوری است که عمل احتراق در آن با استفاده از یک یا چند ماده اکسیدکننده و احیاکننده مایع، انجام می‌شود. در این نوع موتور ماده اکسید کننده و احیا کننده در دو محفظه جدا قرار دارند. مجموعه این احیاکننده و اکسیدکننده، در اصطلاح پیشران نامیده می‌شوند.)

‌

اگر موتور با سوخت جامد روشن شود تا پایان می‌سوزد و متوقف و دوباره روشن نمی‌شود. در صورتی که دچار نقص فنی شود، معمولاً یا منفجر می‌شود یا قطعه‌ای مانند نازل از آن جدا می‌شود. ‌‌

(موتور پیشران با سوخت جامد، که به آن راکت سوخت جامد نیز گفته می‌شود، نوعی موتور راکت است که در آن سوخت و اکسیدکننده به صورت یک ماده جامد مخلوط شده و در یک پوسته استوانه‌ای قرار می‌گیرند.)‌

‌‌ در ویدیوهای شب گذشته از این پرتابه لرزش و تپق‌هایی دیده می‌شود که ممکن است نشانه موتور پیشران مایع باشد.

در موتورهای پیشران سوخت جامد وقفه در کار موتو رخ نمی‌دهد چون وقتی موتور روشن شود، سوخت تا پایان یکپارچه می‌سوزد و در صورتی که دچار نقص فنی شود، معمولاً پرتابه منفجر می‌شود یا قطعه‌ای مانند نازل از آن جدا می‌شود. ‌‌

به گفته آقای هینز در راکت یا موشک‌های پدافند مدرن از موتور پیشران با سوخت جامد استفاده می‌شود و در موشک‌های بالستیک از پیشران مایع هم استفاده می‌شود. بنابراین او نتیجه می‌گیرد که آنچه در این تصاویر می‌بینیم «موشک بالستیکی است که دچار نقص فنی شده است. »

نکته دیگری که درباره این پرتابه توجه رسانه‌ها را به خود جلب کرده است گستردگی جغرافیایی‌ست که این موشک در آن دیده شده است. بر اساس گزارش رسانه‌های ایران و شماری از مخاطبان بی‌بی‌سی فارسی این پرتابه از آسمان نقاطی در استان‌های گلستان، مازندران، خراسان رضوی، سمنان، اصفهان، یزد و تهران هم دیده شده است. ‌

موشک بالستیک در ارتفاع بالا و به صورت قوسی پرواز می‌کند. شلیک موشک بالستیک دارای سه مرحله است که در مرحله دوم سرعت آن حدود ۲۴ هزار کیلومتر بر ساعت است. موشک‌های دور برد بالستیک از جو زمین خارج می‌شود و هنگامی که به جو بازمی‌گردند سرعت مافوق صوت پیدا می‌کنند.‌‌

آقای هرتز در این مورد می‌‌گوید موشک‌های بالستیک و پرتابگرهای فضایی بسیار بالا می‌روند، بنابراین می‌توان آن‌ها را حتی از فاصله‌های دور هم دید. برای نمونه، پرتاب‌های موشکی اسرائیل از شهرهای دور دست هم دیده شده، یا پرتاب‌های اسپیس‌ایکس در آمریکا بارها از شهرهای دوردست نیز قابل مشاهده بوده‌اند. ‌‌

اما به دلیل اینکه جزئیات دیگری در ویدیوها و عکس‌های مربوط به این موشک دیده نمی‌شود، نمی‌تواند نوع آن و اینکه آیا موشک بالستیک جدیدی است یا نه را حدس زد. ‌

تعیین مکان دقیق پرتاب این موشک نیز با توجه به اینکه نمی‌دانیم این موشک بالستیک چه بردی دارد، امکان‌پذیر نیست.

ایران در جنگ‌ ۱۲ روزه با اسرائیل ‌موشک‌های بالستیک بسیاری به اسرائیل پرتاب کرد و با وجود پدافند هوایی قدرتمند این کشور بسیاری از موشک‌های ایران به خاک اسرائیل برخورد کرد. دو موشکی که ایران رسما استفاده از آن را دراین جنگ اعلام کرد، خرمشهر و فتاح ۱ بود.‌

نیروهای هوایی اسرائیل هم بسیاری از پدافند‌های هوایی ایران را در نقاط مختلف هدف قرار داد.

نیروهای مسلح ایران و به‌طور ویژه نیروی هوافضای سپاه پاسداران، طیف گسترده‌ای از راکت و موشک‌های کروز و بالستیک را تولید می‌کند که ایران در یک دهه گذشته بارها از آنها برای حمله به اهدافی در خارج از کشور استفاده کرده است؛ مانند مقر‌های گروه‌های کرد مخالف حکومت ایران در اقلیم کردستان، مواضع داعش در خاک سوریه و پایگاه‌های نظامی آمریکا در عراق و اقلیم کردستان، «مقرهای جیش‌العدل» در پاکستان و اهدافی در اسرائیل. ‌‌

یکی از مهم‌‎ترین نگرانی‌های غرب در مورد برنامه‌های موشکی ایران، صرفا پیشرفته بودن آن نیست، بلکه ارسال موشک و انتقال دانش تولید موشک به کشورهای هم‌پیمان و گروه‌های نیابتی نظامی/شبه نظامی در خاورمیانه است. ‌

با توجه به اینکه حکومت بشار اسد در سوریه از متحدان اصلی ایران در منطقه بود، از بین رفته است و حزب‌الله و حماس و گروه‌های شبه‌نظامی دیگر فلسطینی بسیار ضعیف شده‌اند، اما کارشناسان معتقدند یمن همچنان از موشک‌های ایران و دانش موشکی ایران برای حمله به اسرائیل و کشتی‌های نفتی خلیج عدن استفاده می‌کند.