اثری جدید به کوشش مرجان ساتراپی؛ کتاب مصور «زن، زندگی، آزادی» با همکاری ۲۰ طراح

کتاب مصور «زن، زندگی، آزادی» به کوشش مرجان ساتراپی، نخستین اثر مصور خانه‌ نشر ایکونوکلاست در فرانسه است که در سالگرد کشته‌شدن مهسا امینی به چاپ رسید.

این کتاب مصور که با همکاری بیش از ۲۰ تصویرگر ایرانی و غیرایرانی در دو نسخه فرانسه و فارسی منتشر شده، با شرح کوتاهی از مبارزات زنان و اشاره به پیشینه مردسالاری و زن‌ستیزی در تاریخ ایران، خیزش «زن، زندگی، آزادی» را از نخستین شررها تا اعتراضات و سرکوب‌ها و دستگیری‌ها به تصویرکشیده‌ است.

توصیف زندگی جوامع ایرانی در داخل و خارج از ایران و اشاره به ویژگی‌ها، تناقض‌ها، دشواری‌ها و مصائبی از جمله الزام به رعایت قانون حجاب اجباری از دیگر مواردی است که در بخش‌های مختلف این کتاب به نمایش درآمده‌اند.

مرجان ساتراپی که پیش از این با کتاب‌ها و فیلم‌های «پرسپولیس»، «خورش آلو با مرغ» و «گل‌دوزی‌ها» شناخته شده بود و برای فیلم پرسپولیس در سال ۲۰۰۷ جایزه هیئت داوران فستیوال کن را به‌دست آورده بود، در این پروژه ابتدا با همکاری آلبا بکاریا (مدیر نشر) بر روی قالب و ساختار این کتاب کار کرد. او سپس با بهره‌گیری از آراء و نظرات چند کارشناس از جمله عباس میلانی (مورخ و مدیر بخش مطالعات‌ایرانی دانشگاه‌استنفورد) و فرید وحید (دانش‌آموخته الکترونیک، علوم‌سیاسی و کارشناس مطالعات ایران)، تصویرگرانی را به همکاری با این پروژه دعوت کرد.

ساتراپی در مقدمه این کتاب، درباره این همکاری‌ها می‌نویسد:

«آن‌ها پذیرفتند تا با تکیه بر متن‌ها و سناریوهای کارشناسان، برایمان تصویرگری و طراحی کنند. ما چهار تصویرگر ایرانی و ۱۳ تصویرگر از اروپا و آمریکا انتخاب کردیم و من که از سال ۱۳۸۲ با کار تصویرگری خداحافظی کرده بودم، چندین طرح تازه کشیدم، چند متن نوشتم و جلد را طراحی کردم.»

فرید وحید، بهاره اکرمی، ژان‌پیر پرن، شبنم ادیبان، پاسکال رابته، پاکو روکا، مانا و توکا نیستانی از جمله هنرمندانی‌اند که در آفرینش این رمان مصور همکاری داشته‌اند.

مانا نیستانی در گفت‌وگو با بی‌بی‌سی درباره انگیزه همکاری‌اش با این پروژه می‌گوید:

«چند ماه قبل ایمیلی از خانم ساتراپی دریافت کردم که ازم دعوت به همکاری در پروژه کتاب مصوری می‌کردند با موضوع خیزش انقلابی «زن، زندگی، آزادی». طبعا از فرصت کار با خالق کتاب «پرسپولیس» و «خوراک مرغ و آلو» بسیار خوشحال بودم، همچنین از امکان ادای دین کوچکی به انقلاب ملی ایران. پس پذیرفتم دو فصل کوتاه از کتاب را کار کنم. نتیجه از نظر ادیتوریال، اطلاع‌رسانی و ثبت در حافظه تاریخی ارزشمند است، اما مثل اکثر آثار جمعی، کیفیت یکسان ندارد.»

در مورد چنین آثار هنری و فرهنگی اما مخاطب قرار دادن ایرانی‌ها و خارجی‌ها به طور هم‌زمان آسان نیست؛ چرا که ایرانیان ضمن اشراف بر بستر تاریخ خود و با آگاهی لحظه‌به‌لحظه از آن‌چه دراین یک سال‌ گذشته، ارتباطی دیگر با موضوع برقرار می‌کنند تا مثلا یک فرانسوی یا بلژیکی، که از پیشینه سنتی و اجتماعی و سیاسی ما کمتر آگاه است.

مانا نیستانی در این باره می‌گوید: «در کشیدن تصویر هیچ‌وقت بین مخاطب داخل ‌و خارج‌ مرز نمی‌گذارم، اما در اطلاع‌رسانی اولویت را مخاطب غیرایرانی قرار می‌دهم که خیلی از جزییات، پس‌زمینه‌ها و افراد درگیر ماجرا را نمی‌شناسد و باید بیشتر برایش توضیح داد. اساسا مخاطب امروز کتاب «زن، زندگی، آزادی» کسانی هستند که از دور چیزی درباره وقایع سال ۲۰۲۲ ایران شنیده‌اند و تشنه اطلاعات بیشترند که می‌توانند بخشی از اطلاعات را به شیوه مصور و راحت‌خوان از این کتاب دریافت کنند. ده پانزده سال که بگذرد ثبت این اطلاعات، برای نسل جدید ایرانی‌ها هم ارزشمند خواهد بود.»

ساتراپی در مقدمه‌اش‌، دو رسالت مهم کتاب را چنین تعریف می‌کند: «این کتاب تلاش دارد آن‌چه را که در ایران می‌گذرد به تصویر کشد و اتفاقات ریز و درشت و پیچیده‌ پیش آمده را برای مخاطب غیرایرانی به بهترین شکل ممکن تشریح کند؛ روایت جنبشی مداوم که همچنان زنده و پویاست. رسالت دوم کتاب این است که به ایرانیان بگوید شما تنها نیستید. هرچند سیاست‌مداران جهان فقط اندیشه‌ی سیاسی دارند و صرفاً برای منفعت مردم ایران قدمی برنمی‌دارند اما جامعه‌ی مدنی غرب در کنار آن‌هاست. گواه آن، همکاری بزرگ هنرمندان غربی‌ست که در این کار عظیم ما را یاری کردند برای یک هنرمند چه کاری ارزشمندتر از حمایت هنری او؟»

اما حمایت غرب و سیاستمداران کشورهای دیگر چگونه می‌تواند برای قیام‌هایی نظیر «زن، زندگی، آزادی» فایده‌بخش باشد؟ در پاسخ به این پرسش، مانا نیستانی می‌گوید:

«سیاستمداران غربی - و شرقی - هیچوقت منفعت کشور ما را به کشورهای خودشان ترجیح نمی‌دهند. با تاثیر بر افکار عمومی جهان اما می‌شود بر آنها فشار آورد تا راحت با جمهوری اسلامی معامله نکنند، بخشی از افکار عمومی کشورهای اروپایی مثل فرانسه همواره از حق آزادی مذهب و عقیده و روش زندگی و پوشاک اقلیت‌های مهاجر مثل مسلمانان در برابر راست افراطی دفاع کرده، بعضا دربرابر تمایل شدید انقلاب ایران برای رهایی از قید نشانه های مذهبی و مخالفت با حجاب اجباری دچار سرگردانی می‌شود، حتی گاهی جرات نمی‌کنند از انقلاب ما دفاع کنند چون به اشتباه فکر می‌کنند ضدیت با حقوق مسلمانان است.»

آقای نیستانی در ادامه اظهار امیدواری کرد که تلاش‌هایی مثل این کتاب شاید بتواند کمی مساله را باز کند و نشان دهد که مثلا حجاب‌سوزانی و کشف حجاب ما، با گرایش نژادپرستانه یا نقض حقوق مسلمانان ارتباطی ندارد، بلکه معنایش مقاومت مدنی در برابر دیکتاتوری اسلامی و «اجبار» است. او کتاب‌های این چنینی را تلاش برای همراه کردن بیشتر افکار عمومی جهان با تحولات ایران برشمرد.

فصل اول این کتاب با عنوان «رخدادهای مهم»، به فرازهایی از اعتراض‌ها از جمله کشته شدن مهسا امینی، ظهور شعار «زن، زندگی، آزادی» در میان معترضان و همصدا شدن آنان با ترانه «برای تو» شروین در این قیام می پردازد. روایاتی از زندانیان در اوین، کشتار نوجوانان، اعدام دستگیرشدگان (محسن شکاری، مجیدرضا رهنورد، محمدمهدی کرمی و سیدمحمدحسینی) و مسمومیت‌های زنجیره‌ای‌ دانش‌آموزان مدرسه بخش‌های دیگری از رخدادهای مهم این کتاب است.

فصل دوم اما درباره تاریخ و فرهنگ و مشی سیاسی ایران است. اشاره به انقلاب‌ها در گذشته، آیین و مراسم باستانی همچون نوروز، شرح احوال حکومت و حس مردم نسبت به آن‌ها، و همچنین وجود پدیده‌ای به نام سانسور از مواردی است که در فصل دوم با عنوان «کمی تاریخ» تصویرسازی شده‌است.

کتاب مصور «زن، زندگی، آزادی» به کوشش مرجان ساتراپی در فصل سوم بیش از پیش به ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری رژیم، مردم و رابطه متقابل آن‌ها می‌پردازد. میزگرد تصویری «بعدش چی؟» با حضور مرجان ساتراپی، فرید وحید، ژان‌پیر پرن و عباس میلانی، و سپس شناسه‌ای از پدیدآورندگان، پایان‌بخش این کتاب است.

یکی از شروط مرجان ساتراپی برای چاپ این کتاب، قرار دادن رایگان نسخه فارسی کتاب به صورت آنلاین بوده تا دسترسی ایرانیان داخل و خارج از کشور و فارسی‌زبانان دیگر به این کتاب آسان شود.

مانا نیستانی در مورد بازخورد انتشار این کتاب، به فروش خوب آن در فرانسه اشاره کرد. به گفته او، این اثر یکی از نامزدهای جایزه بهترین کتاب مصور «فناک فرانس اینترFnac France Inter» امسال معرفی شده است.