انزوای دیجیتال؛ آیا اینترنت در ایران برای همیشه قطع میشود؟
منبع تصویر، AFP via Getty Images
- نویسنده, جو تایدی از سرویس جهانی بیبیسی - بیبیسی فارسی
- زمان مطالعه: ۱۰ دقیقه
ایران نزدیک به ۱۰ روز است که یکی از شدیدترین موارد قطع اینترنت در تاریخ خود را تجربه میکند؛ قطع ارتباطی که در نتیجه آن، ۹۲ میلیون شهروند از دسترسی به همه خدمات اینترنتی محروم شدهاند. این محدودیت با قطع تماسهای تلفنی بینالمللی و حتی محدودیت در ارتباطات تلفن همراه و پیامک داخلی همراه بود.
حکومت ایران از شامگاه ۱۸ دی ( ۸ ژانویه) خدمات اینترنتی را قطع کرد؛ اقدامی که به نظر میرسد هدفش مهار اعتراضات سراسری و جلوگیری از ارسال اخبار و اطلاعات و توجه بینالمللی به سرکوب معترضان بوده است.
مقامات مسئول در ایران اعلام نکردهاند که خدمات اینترنتی دوباره چه زمانی برقرار خواهد شد، اما گزارشها حاکی از آن است که در پشتصحنه، حکومت ممکن است در حال اعمال تغییراتی بیسابقه باشد تا دسترسی به اینترنت را بهطور دائمی محدود کند.
سایت «فیلتربان»، که وضعیت دسترسی به اینترنت را در ایران پایش میکند، در گزارشی تازه که روز ۲۵ دی ۱۴۰۴ (۱۵ ژانویه) منتشر کرد هشدار داده که حکومت ایران با شتاب در حال ایجاد سامانهها و اجرای سیاستهای جدید است «تا ایران را از اینترنت بینالمللی جدا کند.»
در همین زمینه سایت خبری ایران وایر هم خبر داده که فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت ایران، به بعضی از فعالان رسانهای گفته است که «اینترنت بینالمللی حداقل تا پیش از نوروز سال ۱۴۰۵ در دسترس نخواهد بود.»
نیمهشب شنبه ۲۷ دی ۱۴۰۴ (۱۷ ژانویه) گزارشهایی از برقراری ارتباط اینترنتی برای عدهای از شهروندان منتشر شد، اما بررسیهای بعدی نشان داد این دسترسیها همچنان بسیار محدود بوده و حتی همین ارتباط اندک هم برای بعضی دوباره قطع شده است. بر اساس گزارشهای رسیده به فعالان اینترنتی، بعضی از کسانی که در این بازه به اینترنت وصل شدهاند دارندگان اینترنت سفید هستند که از نظر حکومت ایران «برای دسترسی به اینترنت جهانی صلاحیت دارند.»
از قطع موقت تا «سیاهچاله ارتباطی»
به گفته فیلتربان، به نقل از منابع دولتی، که نامشان نیامده است، «نباید هیچ انتظاری برای بازگشایی اینترنت بینالمللی وجود داشته باشد و حتی پس از آن هم دسترسی کاربران به اینترنت جهانی هرگز به شکل گذشته بازنخواهد گشت». هرچند بیبیسی بطور مستقل امکان تایید این گزارش یا زمان اجراییشدن آن را ندارد، اما خبرنگارانی که با بیبیسی فارسی گفتوگو کردهاند هم میگویند به آنها گفته شده است که اینترنت به این زودیها وصل نخواهد شد.
ایران سالهاست نظارتی شدید بر اینترنت اعمال میکند و بیشتر شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای غربی، همچنین وبسایتهای خبری خارجی مثل بیبیسی، در این کشور مسدود هستند. با این حال، بسیاری از مردم توانستهاند با استفاده از ویپیان به اپلیکیشنهای پرطرفدار، مثل اینستاگرام، دسترسی پیدا کنند.
فعالان آزادی اینترنت در سازمان «اکسس نا» میگویند که حکومت ایران پیوسته از قطع اینترنت بهعنوان ابزاری برای پنهانکردن خشونت گسترده و سرکوبهای خشن علیه معترضان استفاده کرده است؛ موضوعی که در جریان قطع سراسری اینترنت همزمان با اعتراضات آبان ۱۳۹۸ و شهریور ۱۴۰۱ هم دیده شد.
منبع تصویر، Kentik
در جریان درگیری ایران و اسرائیل در خرداد و تیر ۱۴۰۴ هم اینترنت در ایران قطع شد. با این حال، قطع کنونی اینترنت از همه موارد پیشین طولانیتر و شدیدتر بوده و حتی از قطع سراسری اینترنت در اعتراضات سال ۱۳۹۸ هم فراتر رفته است.
سازمان «اکسس نا» در بیانیهای اعلام کرده است که بازگرداندن کامل دسترسی به اینترنت در ایران امری حیاتی است.
در این بیانیه آمده است: «در زمان بحران، مردم برای ارتباط با عزیزان خود و دسترسی به اطلاعات حیاتی، بهموقع و حتی نجاتبخش، و همچنین خدمات اضطراری به اینترنت متکی هستند. محدود کردن دسترسی به این خدمات ضروری نهتنها جان انسانها را به خطر میاندازد، بلکه به مسئولان امکان میدهد نقض حقوق بشر را پنهان کرده و از پاسخگویی بگریزند.»
در همین حال گزارشهایی منتشر شده که نشان میدهد قطع اینترنت بهشدت بر معیشت مردم در ایران تاثیر گذاشته و بهویژه بخش تجارت الکترونیک آسیب جدی دیده است.
بر اساس برآورد «خبرگزاری فعالان حقوق بشر» (هرانا)، تا تاریخ ۲۷ دیماه، دستکم کشته شدن ۳۰۳۰۸ معترض تایید شده؛ ۴۳۸۲ مورد دیگر در دست بررسی است و بیش از ۲۴ هزار نفر در ۱۸۷ شهر بازداشت شدهاند. نهادهای حقوق بشری هشدار میدهند که آمارهای واقعی ممکن است چندین برابر ارقام تاییدشده باشد.
منبع تصویر، NurPhoto via Getty Images
به گفته فیلتربان، قطع اخیر اینترنت نشاندهنده آغاز مرحلهای شدیدتر از «انزوای دیجیتال» و افزایش نظارت بر آنچه در فضای آنلاین گفته، ارسال و مشاهده میشود، است.
امیر رشیدی، مدیر امنیت سایبری و حقوق دیجیتال در گروه میان، که پروژه پایش اینترنت «فیلتربان» را اجرا میکند به بیبیسی گفت که مسئولان حکومت ایران در حال حرکت به طرف اجرای برنامه «اینترنت طبقاتی» هستند؛ سیستمی که در آن دسترسی به اینترنت جهانی دیگر خودکار نخواهد بود و به دریافت مجوز منوط میشود. به گفته او، این دسترسی از طریق فرآیند ثبتنام و راستیآزمایی اعطا خواهد شد. آقای رشیدی اضافه میکند که زیرساخت فنی چنین سیستمی سالهاست آماده شده و پیشتر هم به عدهای از کاربران امکان داده بود در زمانی که محدودیتهای گستردهتری اعمال میشد، همچنان متصل بمانند؛ سیستمی که با عنوان «اینترنت سفید» شناخته میشود.
چه نهادی درباره اینترنت تصمیم میگیرد؟
به گفته فیلتربان، روند تصمیمگیری درباره کنترل اینترنت به طور فزایندهای غیرشفاف شده و تصمیمهای کلیدی بیش از آنکه در اختیار وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و نهادهای مرتبط باشد، در کنترل نهادهای امنیتی است. این ارزیابی با اظهارات اخیر مقامهای ارشد ایرانی نیز همخوانی دارد. اخیرا فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، گفته بود که این اقدام یک تصمیم امنیتی بوده نه ترجیح دولت، و افزود که با وجود تداوم محدودیتهای گسترده سراسری، «دسترسی به اینترنت همچنان بهعنوان یک حق به رسمیت شناخته میشود.»
با این حال تحلیلگران هشدار میدهند که این طرح ممکن است بهطور کامل اجرایی نشود. کشمکشها در ساختار درونی حکومت، فشارهای گسترده اقتصادی و محدودیتهای فنی، ممکن است تصمیمگیران را ناچار کن تا این طرح را بهصورت نامتوارزن به اجرا بگذارند. امیر رشیدی اشاره میکند که چالشهای پیش روی شرکتهای ارائهدهنده اینترنت، در کنار توان کاربران برای سازگاری یا مهاجرت به پلتفرمهای جایگزین، میتواند اجرای این طرحها را بیش از پیش پیچیده کند.
منبع تصویر، AFP via Getty Images
به گفته ناظران، این طرحها با پروژهای در حال اجرا در روسیه و سازوکار دیرپای کنترل اینترنت در چین شباهتهایی دارد.
چین سالهاست نهتنها با اعمال سانسور گسترده دولتی بر بحثهای آنلاین، بلکه با محدود کردن دسترسی کاربران به محتوای خارج از این کشور، در زمینه کنترل اینترنت پیشگام بوده است.
آنچه به «دیوار آتش بزرگ چین» معروف است، شهروندان را از بخش بزرگی از اینترنت جهانی محروم میکند و اپلیکیشنهای غربی، مثل فیسبوک، اینستاگرام و یوتیوب بدون ویپیان در دسترس نیستند و حتی با آن هم روزبهروز دشوارتر میشود.
در سال ۲۰۱۹، روسیه آزمایش طرحی گسترده برای ایجاد سامانهای مشابه را شروع کرد که «رو-نت» نام گرفت. اما برخلاف چین، که کنترل دولتی را همزمان با گسترش اینترنت طی دههها در ساختار آن نهادینه کرد، روسیه ناچار است کنترل دولتی را بر روی زیرساختها و سامانههای پیچیده موجود سوار کند.
روسیه حتی یک گام فراتر از چین رفته و در حال برنامهریزی برای خروج کامل از شبکه جهانی اینترنت است از طریق آنچه «کلید قطع» خوانده میشود؛ سازوکاری که گفته میشود در زمان بحران مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
این سامانه امکان تداوم ترافیک اینترنت داخلی را بدون هیچ تبادل دادهای با خارج از مرزها فراهم میکند و کشور را بهصورت آنلاین نگه میدارد؛ چیزی شبیه به ایجاد یک مرز دیجیتال. با این حال، این سامانه هنوز بهطور کامل آزمایش نشده است.
اگر گزارشها درباره طرح ایران دقیق باشد، به نظر میرسد این کشور در حال برنامهریزی برای نوعی ترکیب شبهدائمی از مدل کنترل اینترنت چین و روسیه است.
ممکن است محافظت از ایران در برابر حملات سایبری، که در سالهای اخیر موارد پرشمار، پرسروصدا و مخربی از آنها رخ داده، یکی دیگر از انگیزههای حکومت برای اتخاذ این اقدامات شدید باشد.
منبع تصویر، Rouydad Emrouz
زندگی آنلاین در ایران به کدام طرف میرود؟
آلن وودوارد، استاد امنیت رایانهای در دانشگاه ساری بریتانیا، پس از بررسی گزارش فیلتربان درباره طرحهای ایران میگوید: «به نظر میرسد در ایران حرکتی در جریان است تا همه افراد را از هرگونه دسترسی الکترونیکی بدون مجوز و تایید حکومت محروم کنند.»
به گفته آقای وودوارد، حکومت ایران احتمالا از قطع فعلی اینترنت بهعنوان فرصتی استفاده کرده تا برنامههای بلندمدت خود را جلو بیندازد و در زمانی که همهچیز قطع است، تغییرات فنی و دستورات لازم را صادر کند.
امیر رشیدی نیز با تایید این موضوع میگوید که مسئله دیگر فنی نیست، بلکه سیاسی است و معتقد است اجرای کامل چنین برنامههایی حالا فقط به «اراده سیاسی» حکومت بستگی دارد.
به گفته آقای رشیدی، بر اساس این طرح حتی خدمات داخلی هم برای اینکه بتوانند در زمینه ارتباطات همتابههمتا (P2P) مثل امکان نظر دادن یا چت کردن فعال بمانند، نیاز به دریافت مجوز خواهند داشت: «تصور کنید اگر در سایتهایی مثل ایسنا یا ایرنا بخشی برای درج نظر وجود داشته باشد، آن بخش از دید این برنامه یک ارتباط همتابههمتا تلقی میشود.» او تاکید میکند که موضوع اصلی، «ارتباط» است: «کامنتها و چت چرا بسته میشود؟ برای اینکه کاربران در آنها فیلترشکن یا خبر پخش میکنند.» به گفته آقای رشیدی در حال حاضر و همزمان با قطع اینترنت، بخش گفتوگوی سایت دیوار غیرفعال شده و امکان ثبت نظر برای محصولات هم عملا از کار افتاده است.
منبع تصویر، NurPhoto via Getty Images
در جریان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴، استارلینک و دیگر خدمات اینترنت ماهوارهای موسوم به مدار پایین زمین (LEO) هم کنترل اینترنت را برای ایران پیچیدهتر کردند. در این دوره به رغم قطع کامل اینترنت بعضی از کاربران توانستند ویدیوها و اخبار را از طریق استارلینک به رسانهها، از جمله بیبیسی فارسی، ارسال کنند.
این خدمات به کاربران امکان میدهند با ارتباط ماهوارهای به اینترنت جهانی متصل شوند و از سانسور و قطع اینترنت عبور کنند.
البته حکومت ایران توانست ارتباط بعضی کاربران استارلینک را از طریق ارسال پارازیت مختل کند. اما بیبیسی تایید کرده است که پس از بهروزرسانی نرمافزاری شرکت استارلینک، بعضی ترمینالها همچنان فعال باقی ماندهاند و توانستهاند تلاشهای مسدودسازی را دور بزنند.
خدمات استارلینک، که متعلق به ایلان ماسک است، همچنین اشتراک را برای کاربران ایرانی رایگان کرده که این موضوع احتمال فعال بودن ترمینالهای بیشتری را افزایش داده است.
با وجود افزایش ابزار کنترلی که حکومتهای اقتدارگرا به کار میگیرند، آقای وودوارد به شکلی غیرمنتظره به آینده اینترنت خوشبین است.
او به پیشرفتهای فناوری ماهوارههای مدار پایین و این واقعیت اشاره میکند که بسیاری از تلفنهای همراه حتی در زمان قطع اینترنت میتوانند برای مواردی مثل ارسال پیامهای اضطراری (SOS) از ارتباط ماهوارهای استفاده کنند. همچنین اپلیکیشنهایی هست که با استفاده از شبکههای مش (Mesh) متکی بر بلوتوث، امکان برقراری ارتباط کاربران را، در نقاطی که هیچ اتصال دیگری وجود ندارد، فراهم میکنند.
آلن وودوارد میگوید: «تقریبا اجتنابناپذیر است که در نهایت دسترسی به اینترنت واقعا همگانی شود. اما این همیشه بازی موش و گربه میان حکومتهای سرکوبگر با کاربران خواهد ماند.»
