สงครามระหว่างสหรัฐฯ-อิสราเอล กับอิหร่าน ผิดกฎหมายระหว่างประเทศหรือไม่ ?

การโจมตีร่วมกันของสหรัฐฯ และอิสราเอลต่ออิหร่าน รวมถึงการตอบโต้ของอิหร่าน ทำให้เกิดการสูญเสียชีวิตพลเรือนแล้ว และนำไปสู่การออกมาประณามของนายอันโตนิโอ กูเตร์เรส เลขาธิการสหประชาชาติ ซึ่งเรียกร้องให้ทั้งสองฝ่ายเคารพกฎหมายระหว่างประเทศ

ทั้งสองฝ่ายต่างอ้างว่าการกระทำของฝ่ายตนมีความชอบธรรม แต่หากจะตรวจสอบว่าการโจมตีอิหร่านครั้งแรกชอบด้วยกฎหมายหรือไม่ เราจำเป็นต้องย้อนกลับไปดูหลักเกณฑ์ของกฎหมายระหว่างประเทศที่ประเทศส่วนใหญ่ตกลงร่วมกันหลังความโหดร้ายของสงครามโลกครั้งที่สอง

ไม่นานหลังจากสหรัฐฯ และอิสราเอลเริ่มทิ้งระเบิดอิหร่านเมื่อวันที่ 28 ก.พ. ประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ กล่าวหารัฐบาลกรุงเตหะรานว่ากำลังพัฒนาอาวุธนิวเคลียร์ที่คุกคามพันธมิตรของสหรัฐฯ และอาจ "ไปถึงแผ่นดินใหญ่ของอเมริกาได้ในไม่ช้า"

อย่างไรก็ตาม เมื่อวันที่ 2 มี.ค. มาร์โค รูบิโอ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศสหรัฐฯ กล่าวว่า สหรัฐฯ จำเป็นต้อง "โจมตีพวกเขาล่วงหน้า" เพราะรัฐบาลสหรัฐฯ ทราบว่าจะมี "ปฏิบัติการของอิสราเอล" ต่ออิหร่านเกิดขึ้น

ในขณะเดียวกัน ประธานาธิบดีไอแซก เฮอร์ซอก ของอิสราเอล ได้บอกกับรายการวิทยุของบีบีซี เรดิโอ โฟร์ (BBC Radio 4) ว่า "แผนพัฒนาระเบิด" ที่อิหร่านถูกกล่าวหา เพียงพอที่จะเป็นเหตุผลต่อการโจมตีดังกล่าว

ด้านอิหร่านตอบโต้ด้วยการทิ้งระเบิดใส่อิสราเอลและประเทศต่าง ๆ ในตะวันออกกลางที่มีฐานทัพของสหรัฐฯ ตั้งอยู่ โดยอ้างว่าเป็นการป้องกันตนเอง

ตัวเลขของผู้เสียชีวิตยังคงเพิ่มขึ้นในอิหร่าน สภาเสี้ยววงเดือนแดงอิหร่านระบุว่ามีผู้เสียชีวิตกว่า 780 คน ซึ่งรวมถึงเด็กนักเรียนหญิงและเจ้าหน้าที่ของโรงเรียนแห่งหนึ่งที่ทางการอิหร่านระบุว่าถูกสหรัฐฯ และอิสราเอลโจมตี นอกจากนี้ในเลบานอนยังมีผู้เสียชีวิตมากกว่า 50 คนในเหตุโจมตีของอิสราเอลเมื่อวันจันทร์ (2 มี.ค.)

ในอีกด้านหนึ่งก็มีผู้เสียชีวิตอีกหลายสิบคน รวมถึงทหารอเมริกัน 6 นาย ซึ่งตายในอิสราเอลและประเทศอื่น ๆ รอบอ่าวเปอร์เซีย

การโจมตีต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นผิดกฎหมายหรือไม่ ?

ผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายที่บีบีซีได้พูดคุยด้วยให้เหตุผลว่า เงื่อนไขทางกฎหมายสำหรับการโจมตีครั้งแรกของสหรัฐฯ และอิสราเอลดูเหมือนจะไม่ครบถ้วน แต่การตอบโต้ของอิหร่านอาจละเมิดกฎหมายระหว่างประเทศเช่นกัน

ภายใต้กฎบัตรสหประชาชาติ (UN Charter) ซึ่งเป็นเอกสารก่อตั้งขององค์การสหประชาชาติ ประเทศต่าง ๆ โดยทั่วไปถูกห้ามไม่ให้ใช้กำลังทางทหารต่อรัฐอื่น เว้นแต่จะเข้าเงื่อนไขข้อยกเว้นเฉพาะบางประการ

มีบทบัญญัติสำคัญสองข้อ ได้แก่:

ดังนั้นคำถามทางกฎหมายที่สำคัญคือ อิหร่านก่อให้เกิดภัยคุกคามที่ใกล้จะเกิดขึ้นหรือไม่

ซูซาน โบร ผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายระหว่างประเทศแห่งสถาบันกฎหมายศึกษาขั้นสูงในสหราชอาณาจักร กล่าวว่าการป้องกันตัวเองที่ถูกกฎหมายจำเป็นต้องมี "หลักฐานที่ไม่อาจปฏิเสธได้เกี่ยวกับเหตุโจมตีที่ใกล้จะเกิดขึ้น" และเสริมว่าเธอไม่เห็นหลักฐานเช่นนั้นแต่อย่างใด

เซอร์ เจฟฟรีย์ ไนซ์ ทนายความสิทธิมนุษยชนชื่อดัง เห็นด้วยกับความเห็นนี้ ระหว่างช่วงปี 1998-2006 ทนายผู้นี้เป็นหัวหน้าทีมดำเนินคดีกับอดีตประธานาธิบดีสโลโบดัน มิโลเซวิช แห่งยูโกสลาเวีย ในศาลอาญาระหว่างประเทศ

"ยังไม่มีหลักฐานใดที่ถูกผลิตออกมา" เขากล่าว "มีโอกาสมากที่การเปิดฉากสงครามครั้งนี้จะเป็นการกระทำที่ผิดกฎหมาย"

ภายในสหรัฐฯ เอง สมาชิกพรรคเดโมแครตจำนวนมากกล่าวว่า ปฏิบัติการต่ออิหร่านนั้นผิดกฎหมาย และโต้แย้งว่ามีเพียงแต่สภาคองเกรสเท่านั้นที่มีอำนาจในการประกาศสงคราม

อย่างไรก็ตาม ในฐานะที่ประธานาธิบดีสหรัฐฯ เป็นผู้บัญชาการสูงสุด ประธานาธิบดีสหรัฐฯ สามารถดำเนินการทางทหารบางอย่างได้โดยไม่ต้องประกาศสงครามอย่างเป็นทางการ

มีภัยคุกคามที่ใกล้จะเกิดขึ้นหรือไม่ ?

ประธานาธิบดีทรัมป์กล่าวว่า สหรัฐฯ ได้พยายามเจรจากับอิหร่านแล้วหลังจากทิ้งระเบิดสถานที่ทางนิวเคลียร์ 3 แห่งเมื่อเดือน มิ.ย. 2025 แต่หลังจากนั้นอิหร่าน "ปฏิเสธทุกโอกาสในการละทิ้งความทะเยอทะยานด้านนิวเคลียร์ของตน"

ทรัมป์แย้งว่าอิหร่านมีความพยายามในการสร้างโครงการนิวเคลียร์ขึ้นมาใหม่และพัฒนาขีปนาวุธพิสัยไกลที่มีความสามารถในการคุกคามพันธมิตรของสหรัฐฯ กองกำลังทหาร หรือกระทั่งโจมตีแผ่นดินใหญ่ของสหรัฐฯ

"มีรายงานมากพอที่จะบอกได้ว่า… อิหร่านกำลังเตรียมพร้อมกองขีปนาวุธของตนเพื่อโจมตี ก่อนที่สหรัฐฯ หรืออิสราเอลจะตัดสินใจเดินหน้าปฏิบัติการ" เอซรา โคเฮน ซึ่งเป็นทีมด้านความมั่นคงและข่าวกรองของประธานาธิบดีทรัมป์ในสมัยแรกที่เขาดำรงตำแหน่ง กล่าวกับบีบีซี

ราฟาเอล กรอสซี ผู้อำนวยการใหญ่สำนักงานพลังงานปรมาณูระหว่างประเทศ (International Atomic Energy Agency - IAEA) กล่าวในการแถลงข่าวเมื่อวันจันทร์ (2 มี.ค.) ว่าอิหร่านมี "โครงการนิวเคลียร์ที่ทะเยอทะยานและยิ่งใหญ่มาก" แต่พวกเขาไม่เห็นหลักฐานที่บ่งชี้ว่ามี "โครงการที่เป็นระบบเพื่อผลิตอาวุธนิวเคลียร์"

รายงานเมื่อเดือน พ.ค. 2025 ของสำนักงานข่าวกรองกลาโหมของสหรัฐฯ (US Defense Intelligence Agency - DIA) ยังสรุปด้วยว่าอิหร่านยังต้องใช้เวลาอีกหลายปีกว่าจะสามารถผลิตขีปนาวุธพิสัยไกลได้

ผู้เชี่ยวชาญหลายคนยังแย้งด้วยว่า การกล่าวอ้างก่อนหน้านี้ของทรัมป์ที่ว่าโครงการนิวเคลียร์ของอิหร่านถูก "ทำลายสิ้นซาก" ไปแล้วในช่วงสงคราม 12 วันระหว่างอิสราเอล-อิหร่านเมื่อปีที่แล้ว ดูเหมือนจะไม่สอดคล้องกับแนวคิดเรื่องภัยคุกคามที่ใกล้จะเกิดขึ้น

ประเด็นข้อพิพาทสำคัญประการหนึ่งในกฎหมายระหว่างประเทศ คือคำว่า "เหตุการณ์ที่ใกล้จะเกิดขึ้น" (imminence) ควรถูกตีความอย่างกว้างหรือแคบเพียงใด

มาร์ค เวลเลอร์ นักวิชาการด้านกฎหมายระหว่างประเทศจากมหาวิทยาลัยเคมบริดจ์ กล่าวว่าโดยทั่วไปแล้วคำว่า "ใกล้จะเกิดขึ้น" หมายถึง "ชั่วเวลาสุดท้ายที่เป็นไปได้ที่คุณจะสามารถขัดขวางการโจมตี ที่ไม่เช่นนั้นมันจะมาถึงดินแดนของคุณอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้"

นอกจากนี้ ยังมีการถกเถียงมาอย่างยาวนานเกี่ยวกับประเด็นที่ว่า เมื่อใดที่รัฐอาจใช้กำลังโดยถูกกฎหมายในการป้องกันตนเองล่วงหน้า ซูซาน โบร ผู้เชี่ยวชาญด้านกฎหมายระหว่างประเทศแห่งสถาบันกฎหมายศึกษาขั้นสูงในสหราชอาณาจักร กล่าวว่า บางคนโต้แย้งว่าการโจมตีต้องเกิดขึ้นแล้ว ขณะที่บางคนบอกว่า มีเหตุผลเพียงพอหากว่ามีหลักฐานที่น่าเชื่อถือว่าการโจมตีจะเกิดขึ้นในเร็ว ๆ นี้

"แต่ไม่ใช่จะเกิดขึ้นภายใน 10 ปี" เธอเน้นย้ำ

การป้องกันตนเองที่ถูกกฎหมายยังมีเงื่อนไขอีกสองประการ โบรกล่าวว่า นั่นคือความจำเป็น "โดยไม่มีทางเลือกอื่น" และความได้สัดส่วน

ทั้งเวลเลอร์และโบรมองว่าการโจมตีอียิปต์ของอิสราเอลในปี 1967 ในช่วงสงครามหกวัน เป็นหนึ่งในตัวอย่างที่ถูกอ้างถึงอย่างกว้างขวางที่สุดของการป้องกันตนเองล่วงหน้าในประวัติศาสตร์สมัยใหม่

โบรกล่าวว่า ในเวลานั้นหลายคนเชื่อว่าทหารอียิปต์ที่ระดมพลมาอยู่ตามแนวชายแดนนั้นพร้อมที่จะโจมตี

อย่างไรก็ตาม เธอก็แย้งด้วยว่า แต่การโจมตีของอิสราเอลในตอนนั้นเองก็ยัง "เป็นที่ถกเถียง"

การตอบโต้ของอิหร่านชอบด้วยกฎหมายหรือไม่ ?

ผู้เชี่ยวชาญหลายคนเชื่อว่า การตอบโต้ของอิหร่านอาจเป็นการละเมิดกฎหมายระหว่างประเทศด้วยเช่นกัน

เวลเลอร์ระบุว่าอิหร่านได้ละเมิดกฎหมายระหว่างประเทศ จาก "การโจมตีไม่เลือกหน้า" ต่อประเทศต่าง ๆ ในอ่าวอาหรับ

ขณะที่ เซอร์ ไนซ์ เน้นย้ำว่า แม้อิหร่านจะอ้างสิทธิป้องกันตัว แต่การตอบสนองจะต้อง "ได้สัดส่วน" โดยคำว่าได้สัดส่วนนั้นต้องอาศัยการชั่งน้ำหนักระหว่างวัตถุประสงค์ทางการทหารกับความเสียหายข้างเคียงที่คาดว่าจะเกิดขึ้นด้วย

"จนถึงตอนนี้ ตามที่มีข้อกังวลเกี่ยวกับอิหร่านก็คือ การใช้ขีปนาวุธโดยอาจไม่ได้กำหนดเป้าหมายอย่างเหมาะสมและจำกัดวง ซึ่งอาจทำให้ยืนยันได้ค่อนข้างง่ายว่าไม่ได้สัดส่วน และดังนั้นมันจึงละเมิดกฎหมาย"

โบรเห็นพ้องด้วย โดยยกตัวอย่างกรณีโรงแรมแฟร์มอนต์ที่มีชื่อเสียงระดับโลกและอยู่ในย่านกลางเมืองของดูไบ ที่ถูกกองทัพอิหร่านโจมตี ว่า "นั่นมันไม่ใช้เป้าหมายทางการทหาร แต่คือเป้าหมายพลเรือน"

บรรทัดฐานที่อันตราย

ผู้เชี่ยวชาญส่วนหนึ่งยังเตือนด้วยว่า การไม่สามารถระบุถึงการใช้กำลังอย่างผิดกฎหมายได้อย่างชัดเจน อาจทำให้ระบบกฎหมายระหว่างประเทศอ่อนแอลง

โบรเตือนว่าประเทศอื่น ๆ อาจอ้างเหตุคล้ายกันในการจะหันไปใช้กำลัง เช่น จีน ที่มองไต้หวันซึ่งปกครองตนเองในฐานะจังหวัดหนึ่งที่แยกตัวออกไป

"ไม่มีอะไรที่จะอันตรายต่อระบบกฎหมายระหว่างประเทศมากไปกว่าการยินยอมให้ใช้กำลังอย่างผิดกฎหมาย" เธอกล่าว

ในบทความที่เขียนให้กับสถาบันคลังสมองแชทแธม เฮาส์ (Chatham House) เวลเลอร์เตือนว่าต่อไปจะเป็นเรื่องยากในการต่อต้าน "การรุกรานเพิ่มเติมของรัสเซีย หรือการขยายตัวของจีนซึ่งอาจเกิดขึ้นได้" โดยที่ไม่ "กระตุ้นให้เกิดการคัดค้านต่อความสองมาตรฐานและความย้อนแย้งกันเอง" ซึ่งสหรัฐฯ และประเทศอื่น ๆ อาจ "เสียใจในภายหลังต่อความสูญเสียทางกฎหมายและอำนาจทางศีลธรรมที่จะตามมาจากสิ่งนี้"

หากประเทศมหาอำนาจต่าง ๆ ละเมิดกฎหมายระหว่างประเทศซ้ำ ๆ โดยไม่ได้รับผลใด ๆ ตามมา หลายคนกลัวว่าระเบียบโลกหลังสงครามโลกครั้งที่สองจะล่มสลายและหลีกทางให้กฎแห่งผู้แข่งแกร่งเข้ามาแทนที่